X
تبلیغات
برای حمایت از ما کلیک کنید

ادبیات پارسی - آرایه های ادبی

۲۳ اسفند، سومین زادروز پارس‌لیت :)

نوروز ۹۳ مبارک!

دسترسی سریع به آموزش ادبیات

« لطفا در نظر سنجی ما شرکت کنید »

پست‌های مربوط به آرایه های ادبی :

تست‌های آرایه های ادبی - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تنسیق الصفات - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
استفهام انکاری - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
واج آرایی - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
ترصیع - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
سجع - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
جناس و انواع آن - قلب و اشتقاق - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
نماد ها - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تمثیل - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
لف و نشر - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
حسن تعلیل - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
حس آمیزی - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
اسلوب معادله - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
مراعات نظیر - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
اغراق - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
ایهام - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تضمین - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تلمیح - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
متناقض نما ( پارادوکس ) - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تضاد - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
مجاز - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
کنایه - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
استعاره - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تشخیص - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

تشبیه - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

دروس دبیرستان :

آرایه های ابیات کتاب ادبیات فارسی 2 - درس اول - شنبه سیزدهم اسفند 1390

بانک سوالات سال اول دبیرستان - شنبه بیست و ششم شهریور 1390


پست های مربوط به ساختمان واژه :

انواع واژه از نظر ساختمان - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

واج چیست؟ ( ویکی پدیا ) - جمعه بیست و هفتم اسفند

وند ها ( پسوند ، پیشوند ، میانوند ) - سه شنبه بیست و یکم تیر 13901389


پست های مربوط به انواع جمله :

انواع جمله - چهارشنبه بیست و پنجم اسفند 1389
انواع فعل گذرا - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

پست های مربوط به گروه اسمی :

کاربرد اسم در جمله - سه شنبه بیست و هفتم اردیبهشت 1390

دیگر موضوعات :

چند قرابت معنایی - دوشنبه پانزدهم فروردین 1390
داستان چیست ؟ - سه شنبه هفدهم خرداد 1390

لطفا برای بهتر شدن این وبلاگ ، نظرات ، انتقادات و پیشنهادات خود را بیان کنید.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در یکشنبه بیست و نهم اسفند 1389 و ساعت 15:31 |

همای رحمت

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را

که به ما سوا فکندی همه سایه ی هما را

تشبیه » همای رحمت ( رحمت به هما )   |   استعاره » همای رحمت ( حضرت علی )


دل اگر خدا شناسی همه در رخ علی بین

به علی شناختم من ، به خدا قسم ، خدا را

تشخیص » حرف زدن با دل   |   تناسب » دل و رخ   |   تکرار » علی و خدا


مگر ای سحاب رحمت تو بباری ارنه دوزخ

به شرار قهر سوزد همه جان ما سوا را 

استعاره » سحاب رحمت ( علی (ع) )   |   تشبیه » سحاب رحمت ( رحمت به سحاب )   |   تناسب » دوزخ و شرار و سوزد


برو ای گدای مسکین در خانه علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

کنایه » در خانه کسی را زدن به معنای از کس چیزی را خواستن   |   تلمیح » اشاره به بخشیدن انگشتر به گدا از طرف حضرت علی در حال نماز   |  تکرار » گدا

بجز از علي که گويد به پسر که قاتل من

چو اسير تست اکنون به اسير کن مدارا

تلمیح » اشاره به ضربت خوردن حضرت علی   |   تکرار » اسیر


بجز از علي که آرد پسري ابوالعجائب

که علم کند به عالم شهداي کربلا را

تلمیح » واقعه کربلا   |   جناس تام » که ( چه کسی ) و که ( حرف ربط )   |   جناس » علم و عالم   |   کنایه » علم کردن به معنای به پا کردن و راه انداختن


چو به دوست عهد بندد ز ميان پاکبازان

چو علي که ميتواند که بسر برد وفا را

تلمیح » خوابیدن حضرت علی به جای پیامبر   |   کنایه » به سر بردن وفا به معنی وفادار ماندن


نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت

متحيرم چه نامم شه ملک لافتي را

تلمیح » لا فتب الا علی لا سیف الا ذوالفقار


بدو چشم خون فشانم هله اي نسيم رحمت

که ز کوي او غباري به من آر توتيا را

تشخیص » ای نسیم رحمت   |   تشبیه » نسیم رحمت   |   قلب » آر و را


به اميد آن که شايد برسد به خاک پايت

چه پيامها سپردم همه سوز دل صبا را

تشخیص » پیامها به صبا سپردم   |   تناسب » پا و دل


چو تويي قضاي گردان به دعاي مستمندان

که ز جان ما بگردان ره آفت قضا را

کنایه » ز جان ما بگردان ( از ما دور کن )


چه زنم چوناي هردم ز نواي شوق او دم

که لسان غيب خوشتر بنوازد اين نوا را

جناس تام » دم ( لحظه ) و دم ( سخن )   |   جناس » نای و نوای   |   تشبیه » چو نای


«همه شب در اين اميدم که نسيم صبحگاهي

به پيام آشنائي بنوازد و آشنا را»

تضمین » بیتی از حافظ   |   تشخیص » نسیم صبحگاهی آشنا را بنوازد   |   استعاره » آشنای اول ( معشوق ) و آشنای بعدی ( عاشق )


ز نواي مرغ يا حق بشنو که در دل شب

غم دل به دوست گفتن چه خوش است شهريارا

اضافه استعاری » دل شب   |   متناقض نما ( پارادوکس ) » غم دل به دوست گفتن چه خوش است.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در شنبه سیزدهم اسفند 1390 و ساعت 11:45 |

/ در كدام گزينه يكي از اركان تشبيه محذوف است؟

1/ او نگاهش مثل خنجر بود                      2/چاه چونان ژرفي و پهناش، بي شرميش ناباور.

3/ قهوه خانه گرم و روشن بود،‌همچون شرم    4/ گرچه بيرون تيره بود و سر،‌همچون ترس.

 

2/ مشبه به در بيت زير كدام كلمه است؟

نه اين ريسمان مي برد با منش               كه احسان كمندي است در گردنش

1/ احسان                 2/ ريسمان                 3/كمند                 4/گردن

 

3/ اضافه ي تشبيهي (تشبيه بيلغ اضافي) در بيت زير، كدام است؟

1/ غم دل                2/ دوش ناله                3/ دست شكوه        4/ بار غم

 

4/ در كدام گزينه، تشبيه بليغ به كار نرفته است؟

1/ دايه ي ابر بهاري را فرموده تا بناتِ نبات در مهد زمين بپرورد

2/ دست از مس ِ وجود چو چو مردان ره بشوي              تا كميماي عشق بيابي و زر شوي 

3/ آن شاخه ها ي نارنج اندر ميان ابر                         چون پاره هاي اخگر اندر ميان دود

4/ تو سرو جويباري، تو لاله بهاري                           تو يار ِ غمگساري،‌تو حور دلربايي

 

5/در كدام بيت تشبيه مركب به كار رفته است؟

1/ خداوندا شبم را روز گردان                                  چو روزم بر جهان پيروز گردان

2/ شبي دارم سياه از صبح نوميد                               در اين شب رو سپيدم كن چو خورشيد

3/ ندارم طاقت اين كوره ي تنگ                              خلاصي ده مرا چون لعل از اين سنگ

4/ چو بر زد آتش مشرق زبانه                                 مَلِك چون آب شد ز آن جا روانه

 

6/ در كدام گزينه، تشبيه مفرد به كار رفته است؟

1/ كنيزان و غلامان گرد خرگاه                                ثرياوار گرد خرمن ِ ماه

2/ ديده اهل طمع به نعمت دنيا                                 پر نشود همچنان كه چاه به شبنم

3/ شبي چون شبه روي شسته به قير                          نه بهرام پيدا نه كيوان نه تير

4/ در شجاعت، شير ربّا نيستي                                در مروّت خود كه داند كيستي

 

7/ در كدام گزينه، آرايه ي استعاره مصرحه به كار رفته است؟

1/ دگر باره جهان دار از سر مهر                             به گل رخ گفت كاي سرو سمن چهر

2/ گهي با من به صلحي گه به جنگي                        خدا توبه دهادت زين دورنگي

3/ كه هست اين جا مهندس مردي استاد                     جواني نام او فرزانه فرهاد

4/ خاكي است كه رنگين شده از خون ضعيفان            اين مُلك كه بغداد و ري اش نام نهادند

 

8/ در كدام بيت از استعاره مصرحه استفاده نشده است؟

1/ هزاران نرگس از چرخ جهانگرد                        فرو شد تا برآمد يك گل زرد

2/ قطره تويي‌،بحر تويي، لطف تويي، قهر تويي         قند تويي،‌زهرتويي،‌بيش ميازار مرا

3/ شمس و قمرم آمد،‌ سم و بصرم آمد                       وآن سيم برم آمد، وآن كان زرم آمد‌

4/ در اين بازار اگر سودي است با درويش خرسند است    خدايا منعمم گردان به درويش و خرسندي

 

9/ در كدام بيت استعاره مكنيه به كار نرفته است؟

1/ در اين بازار اگر سودي است با درويش خرسند است    خدايا منعمم گردان به درويش و خرسندي

2/ فردا كه پيشگاه حقيقت شود پديد                  شرمنده رهروي كه عمل بر مجاز كرد

3/ در آفاق گشاده است وليكن بسته است            از سر زلف تو در پاي دل ما زنجير

4/ گل بخنديد و باغ شد پدرام                         اي خوشا اين جهان بدين هنگام

 

10/در كدام عبارت،جان بخشي (تشخيص) 2 بار به كار رفته است؟

1/ اشك ها به روي گونه ها مي لغزيد و بر پيشاني خاك بوسه مي نهاد.

2/ دشت سينه ي داغش را در برابر وزش نسيم ملايمي قرار داده بود.

3/ در عمق وجدان خويش به پايمردي خيال از صحراهاي سياه قرون تهي مي گذريم.

4/ نوروز روزگاري در كنار مغان اوراد مهر پرستان را خطاب به خويش مي شنيده است.

 

11/ واژه ي "دشت" در مه ابيات زير‌، به جز بيت...........داراي آرايه مجاز است.

1/ يكي دشت با دبدگان پر زخون                    كه تا او كي آيد از آتش برون

2/ نهادند بر دشت هيزم دو كوه                      جهاني نظاره شده هم گروه

3/ سواران لشكر، برانگيختند                       همه دشت،‌پيشش درم ريختند

4/ سراسر م دشت بريان شدند                       بر آن چهر خندانش گريان شدند

 

12/ در كدام گزينه مجاز ديده نمي شود؟

1/ خروشيد و مژگان پر از آب كرد.                      2/ و گر ديدي كه با هم يك زبان اند.

3/ دل من راي تو دارد،‌سر سوداي تو دارد.             4/ به يك نعره،‌كوهي زجا بركنند.

 

13/ در همه بيت ها به جزء بيت.............. مجاز به علاقه جزئيه مشهود است.

1/ پيش ديوار آنچه گويي،‌هوش دار                 تا نباشد در پس ديوار گوش

2/ برآشفت ايران و برخاست گرد                   همي هر كسي كرد ساز نبرد

3/ به ياد روي شيرين بيت مي گفت                چو آتش تيشه مي زد،‌كوه مي سفت

4/ اگر رفت و آثار خويش نماند                     نشايد پس از مرگش الحمد خواند

 

14/ در عبارت" ديدم كه نفسم در نمي گيرد و آتشم در هيزم تر اثر نمي كند." كدام يك از علاقه هاي مجاز ديد مي شود؟

1/ جزئيه                         2/ كليه                       3/ محليه                       4/ سببيه

 

15/ مفهوم كدام گزينه "كينه ورزيدن" است؟

1/ عنان پيچيدن       2/ سنگ در دندان آمدن     3/ دامن از صحبت فراهم چيدن    4/ دل گران كردن

 

16/در كدام مصراع كنايه وجود دارد؟

1/ حقايق سرايي است آراسته.           2/  نرگس مست نوازشگر مردم دارش

3/ دوست نگردند فقير و غني            4/ هنوز از دهن بوي شير آيدش

 

17/ در كدام گزينه واج آرايي بيش از ديگر گزينه ها محسوس است؟

1/ با تمام دلم تمام چهارده سالگي اش را در كفن پيچيدم.

2/ در كوچه ي قديمي دوآبه عطر آسماني شهادت موج مي خورد.

3/ مظلوم كوچك من با نان بيات شبانه چاشت مي كرد.

4/ نماز خونين حماسه ي چهارده ساله ي مرا  وسعت وسيع كدام سجاده گسترده شد؟

 

18/ آرايه واج آرايي در بيت "جان بي جمال جانان ميل جهان ندارد هركس كه اين ندارد حقا كه آن ندارد" در كدام واج بيش تر احساس مي شود؟

1/ "ل"                    2/ "آ"                      3/ "ج"                    4/"ن"

 

19/ در همه گزينه ها به جز گزينه ي.......... آرايه سجع مشهود است؟

1/ صيّاد بي روزي،‌ماهي در دجله نگيرد و ماهي بي اجل، در خشك نميرد.

2/ نصيحت پادشاهان كردن،‌ كسي را مسلم بود كه بيم سر ندارد يا اميد زر.

3/ با چندين فضيلت كه دست راست را هست،‌ خاتم در انگشت چپ مي كنند.

4/ ارادت بي چون، يكي را از تخت شاهي فرود آرد و ديگري را در شكم ماهي،‌نكو دارد.

 

20/ در همه گزينه ها، به جزء گزينه ي ......... سجع وجود دارد.

1/ از گل بستان بقيتي مانده بود كه كتاب گلستان تمام گشت.       2/ بقيت عمر معتكف نشيند و خاموشي گزيند.                 3/ خلاف راه صواب است و نقض رأي اولوالالباب       4/ ذوالفقار علي در نيام و زبان سعدي در كام.

 

21/ در بيت زير، كدام نوع سجع ديده مي شود؟

برگ بي برگي بود ما را نوال                     مرگ بي مرگي بود ما را حلال

1/ مطرف                2/ ناقص                    3/ متوازن             4/ متوازي

 

22/ در كدام گزينه سجع مطرف به كار رفته است؟

1/ محبت را غايت نيست از بهر آن كه محبوب را نهايت نيست.

2/ مُلك بي دين باطل است و دين بي مُلك ضايع.

3/ هركه با بدان نشيند،‌نيكي نبيند.

4/ همه كس را عقل خود به كمال نيايد و فرزند خود به جمال.

 

23/چه نوع سجعي در عبارت زير مشاهده مي شود؟

ظاهر درويشي جامعه ژنده است و موي سترده و حقيقت آن دل زنده و نفس مرده.

1/ مطرف            2/ مطرف و متوازن            3/ متوازن         4/ متوازي و مطرف

 

 

24/ در كدام گزينه صنعت ترصيع و جناس خط وجود دارد؟

1/ به برجي بَر رفت و دُرجي بدزديد.

2/ طاقت جور و زبان ها نياورد و شكايت پيش پير طريقت بُرد.

3/ مبلغي راه رفته بود و رفيقان بي گناه خفته.

4/ يار شاطر نه بار خاطر.

 

25/ در كدام گزينه ترصيع وجود ندارد؟

1/ اي زبان هم گنج بي پايان تويي                   اي زبان هم رنج بي درمان تويي

2/ اي منور به تو نجوم جلال                          وي مقرر به تو رسوم كمال

3/ دانه باشي،‌ مرغكانت بر چنند                      غنچه باشي كودكانت بر كنند

4/ هم صفير و خدعه ي مرغان تويي                 هم انيس وحشت هجران تويي

 

26/ در كدام بيت جناس تام هست؟

1/ با دل ما به دهي چو دل ما به دست توست         با مهر خويشتن ز دل ما به در بري

2/ اي برق اگر به گوشه ي آن بام بگذري              آنجا كه باد زهره ندارد خبر بري

3/ اي مرغ اگر پري به سر كوي آن صنم              پيغام دوستان برسان بدان پري

4/ بري دان از افعال چرخ برين را                     نشايد ز دانا نكوهش بري را

 

27/ در كدام بيت جناس ناقص اختلافي وجود دارد؟

1/ بشوي اي خردمند از آن دوست، دست             كه با دشمنانت بود هم نشست

2/ سر رشته ي جان به جام بگذار                     كاين رشته از او نظام دارد

3/ گوهر مخزن اسرار همان است كه بود            حقه ي مهر بدان مهر و نشان است كه بود

4/ گرم باز آمدي محبوب سيم اندام سنگين دل       گل از خارم برآوردي و خار از پاي و پاي از گِل

 

28/ در كدام گزينه جناس ناقص حركتي ديده نمي شود؟

1/ خوارم زتو آن چنان كه گر ميرم                       از گل بدمد به جاي گل خارم

2/ مي نمايد كه جفاي فلك از دامن من                    دست كوته نكند تا نكند بنيادم

3/ اي گدايان خرابات،‌ خدا يار شماست                  چشم انعام مداريد ز انعامي چند 

4/ در اين حضرت چو مشتاقان نياز آرند،‌ناز آرند     كه با اين درد اگر در بند درمان اند،‌درمانند

29/ در كدام بيت آرايه تصدير وجود دارد؟

1/ از در درآمدي و من از خود به در شدم          گويي كز اين جهان به جهان دگر شدم

2/ بديدم حسن را سرمست مي گفت                 بلايم من بلايم من بلايم

3/ گل،آن جهاني است نگنجد در اين جهان         در عالم خيال چه گنجد،‌خيال گل

4/ هم نظري، هم خبري‌،هم قمران را قمري      هم شكر، اندر شكر، اندر شكري

 

30/ در كدام گزينه،‌آرايه ي اشتقاق وجود دارد؟

1/ هر كجا دردي دوا آن جا رود                            هر كجا فقري‌،نوا آن جا رود

2/ صوفي بيا كه آينه صافيست جام را                      تا بنگري صفاي مي اهل فام را

3/ خود نمايي كي كند آن كس كه واصل شد به دوست   چون نمايد مه، چو گردد متصل با آفتاب

4/ اين باغ سراسر همه پر باد وزان است                جنبيدن اين شاخ درختان همه زان است

 

31/ در كدام گزينه آرايه تصدير بر موسيقي لفظي بيت افزوده است؟

1/ از در درآمدي و من از خود به در شدم       گويي كزين جهان به جهان دگر شدم

2/ طومار ندامت است طبع من                   حرفي است هر آتشي ز طومارم

3/ اهل دل را به دل و اهل نظر را به نظر     دوستدار زبان را به زبان بايد جست

4/ اين دولت سرمستم،هوشيار شود روزي     وين بخت گران جانم،‌بيدار شود روزي 

 

32/ در كدام بيت تلميح وجود ندارد؟

1/ آسمان بار امانت نتوانست كشيد         قرعه فال به نام من ديوانه زدند

2/ اگر چه تلخ باشد فرقت يار              در او شيرين بود اميد ديدار

3/ خوردست  خدا ز روي تعظيم          سوگند به روي همچو ماهت

به تمناي تو در آتش محنت چو خليل      گوييا در چمن لاله و ريحان بودم

 

33/ در همه گزينه ها به جز گزينه .......... آرايه تضاد وجود دارد.

1/ از همه عالم نهان و بر همه پيدا.             2/ در بن چاهي به زير صخره ي صما.     

3/ صورت خوب آفريد و سيرت زيبا.            ۴/ قسمت خود مي خورند منعم و درويش

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 22:5 |

تنسیق الصفات

تنسیق در لغت به معنی آراستن و ترتیب دادن است و در اصطلاح ادبیات فارسی تنسیق­الصفات آن است که با نظمی خاص برای موصوف واحد صفات متعددی آورده می­شود. این صنعت در نثر و نظم به­کار می­رود. هدف آن زینت بخشیدن به کلام  و نیز ایجاد تنوع در آن در عین تاکید در سخنی که شاعر به مخاطب عرضه می­کند. این صفت­ها به صورت­های متفاوتی در اشعار به کار رفته است. حافظ و سعدی برای توصیف ممدوح و معشوق خود از این صنعت بسیار بهره برده­اند؛ در این بیت از سعدی صفات مفرد و پی­درپی آورده شده است:

              الها قادرا پروردگارا
                                      کریما منعما آمرزگارا
 
و یا این مصرع از شعر حافظ:
         باده­ی گلرنگ تلخ تیز خوشخوار سبک
                                     نقلش از لعل نگار و نقلش از یاقوت خام
 
در ابیات زیر که از سعدی است صفات مفرد با عطف(حرف ربط و) آمده است:
       دست حاجت که بری پیش خداوندی بر
                            که کریم است و رحیم است و غفور است و ودود
 
      یار من اوباش است و قلاش است و رند
                                                 بر من او خود پارسایی می­کند
 
در بیت زیر حرف ربط "یا" استفاده شده است:
      ملک صمدیت را چه سود و زیان دارد
                                                گر حافظ قرآنی یا عابد اصنامی
 
و یا در بعضی ابیات صفت­های متوالی مرکب است که یا همراه حرف عطف و یا بدون حرف عطف می­آید:
    فغان کاین لولیان شوخ شیرین­کار شهرآشوب
                               چنان بردند صبر از من که ترکان، خوان یغما را
                                                                                  حافظ
بیت زیر همراه حرف عطف "و" آمده است:
 
     گرنه مشک است از چه معنی شد سر زلفین یار
                          مشک­بوی و مشک­رنگ و مشک­سای و مشک­بار
                                                                               عنصری
 
و گاهی نیز این صفات به صورت فعل یا قید آورده می­شود:
     که حق بیند و حق گوید و حق جویند و حق باشد
                                   هر آن معنی که آید دردل دانای درویشان
 
در شعر نو معاصر نیز آوردن صفات پی­درپی، کم و بیش دیده می­شود:
    چگونه می­شود به آن کسی که می­رود این سان
                                                             صبور
                                                                  سنگین
                                                                           سرگردان
                                                                          فرمان ایست داد.
                                                                                 فروغ فرخزاد
 
تنسیق­الصفات در نثر
همان­طور که در ابتدا نیز گفتیم این صفت در نثر نیز دیده می­شود؛ خصوصا در نثر دیرین باستانی ایران که چندین صفت متوالی برای شخصی یا چیزی به دنبال هم می­آید؛ در قسمت­های منثور اوستا نمونه­هایی از آن را می­توان یافت که اسلوبی است متداول برای تنوع بخشیدن به کلام و آرایش آن
«ملکزاده­ی دانا و کارآگاه و پیش­اندیش و دوربین و فرهمند و صاحب فرهنگ، هرچ گوید از بهر احکام عقده­ی دولت و نظام عقد مملکت گوید.... پادشاهان را نیز کارگزاران و گماشتگان باید که درست رأی و راست کار و ثواب­­اند ثنا دوست و پیش­بین و آخراندیش  و عدل­پرور و رعیت­نواز باشند»
 
ارزش هنری صنعت تنسیق­الصفات
همان­طور که گفته شد تنسیق­الصفات آوردن صفات متوالی برای یک اسم است؛ البته صرف توالی صفات زیبا نیست. گرچه مثال­هایی که ما در کتاب­های شعر و بدیع می­بینیم همه زیباست. اما حقیقت این است که صفت­ها دو گونه­اند: عادی و شاعرانه. صفت­های عادی مثل قوی، خوب، سرد، کوتاه، گران، تازه ...که زیبایی ندارند زیرا عادی و روزمره­اند به علاوه معنی آن­ها ذهنی و کلی و مبهم هستند. اما صفت­های زیبا و شاعرانه مثل ستبرباز و روح­نواز سیمین­تن و... به­عبارت دیگر بعضی از صفت­ها مفاهیم خود رانشان می­دهند یعنی جنبه­ی عینی و تصویری دارند و در نتیجه زیبا برجسته و توجه برانگیزند. به ویژه اگر صفت نو باشد. مانند: گردون­تن، ماه­سیر...
صفت قوی غیر شاعرانه است اما صفت ستبر بازو، قدرت را تصویر می­کند و پیش چشم می­آورد. واضح است که اگر صفت زیبا نباشد پی­درپی آمدن آن نیز زیبایی ندارد، برعکس صفت شاعرانه اگر هم یکی باشد زیباست مثلا در شعر زیر اکثر صفت­هایی که برای یک سپاهی آمده به تنهایی زیبا هستند و تصویری و زیبا:
   کینه­توز و دیده­دوز و خصم­سوز و رزم ساز
                                        شیرجوش و درع­پوش و سخت­کوش و کاردان
                                                                                   عبدالواسع
و یا این بیت که صفت­های شاعرانه زیبایی در آن به­کار رفته است:
   که دارد چون تو معشوقی نگار و چابک و دلبر
                                   بنفشه­زلف و نرگس­چشم و لاله­روی و سیمین­تن
                                                                                   عبدالواسع
 
این­گونه صفت­ها علاوه­بر تجسم بخشیدن به مفاهیم نقش برجسته­سازی و بزرگ­نمایی نیز دارند. همان­طور که گفته شد صرف پیاپی ­آوردن صفت، زیبا نیست؛ مگر آن­که صفت­ها نو بدیع و خیال­انگیز عینی و نشان­دهنده­ی عواطف  باشد.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 21:26 |
استفهام انكاری

 
  استفهام در لغت یعنی طلب فهم، طلب دانستن، سوال كردن و پرسیدن؛ و استفهام انكاری یعنی سؤال كردنی كه جواب آن قرین با تكذیب و انكار باشد.
  استفهام انكاری از مباحثی است كه در علم معانی، از آن سخن می‌رود. در قسمت جملات پرسشی، هنگامی كه از اغراض سوال كردن در حیطه شعر و ادبیات سخن می‌رود، یكی از مباحث طرح شده، استفهام انكاری است. همانطوری كه زبانِ شعر با زبان سخن معمولی متفاوت است، خواست و غرض گویندۀ یك كلام ادبی نیز ممكن است با گویندۀ یك سخن معمولی متفاوت باشد. بر این اساس، اگر شاعری كلامش را به صورت پرسش و سؤال می‌آورد، الزاماً قصد او دریافت جواب نیست، بلكه به نیت‌های مختلف ادبی این كار را می‌كند، از جمله، ایجادِ شگفتی، توبیخ و تنبیه، یا غیره. در استفهام انكاری جواب سؤال منفی است، به عبارتی شاعر یك جمله خبری منفی را به صورت پرسشی می‌آورد و غرض او تكذیب و انكار است، به عنوان مثال این شعر حافظ:
 
               شب تاریك و بیم موج و گردابی چنین حایل
                                                    كجا دانند حالِ ما سبكباران ساحل‌ها؟
 
  مقصود شاعر این بوده كه حال ما را سبكباران ساحل‌ها به هیچ وجه نمی‌فهمند، این جملۀ خبری منفی را در قالب پرسش آورده و به دنبال تكذیب سؤال است. یا:
 
               تو كز سرای طبیعت نمی‌روی بیرون
                                                   كجا به كوی حقیقت گذر توانی كرد؟
                                                                               (سعدی)
 
  یعنی: معلوم است كه گذر نمی‌كنی، اصلاً و ابداً. جوابی كه معمولاً در ذهن مخاطب برای این گونه سوال شعری شكل می‌گیرد، این است كه: نه، چطور ممكن است؟ چنین چیزی امكان ندارد.
 
                سیاهِ زندگی هرگز شود سفید به آب؟
                                                     سپید رومی هرگز شود سیاه به دود؟
                                                                                                              (سعدی)
 
  در این شیوه پرسش، لذت ادبی و ذوق هنری مخاطب بیشتر است تا اینكه جملۀ صورت خبری منفی آورده شود؛ و از سویی نوعی اعجاب و مبالغه در انكار و تكذیب گزاره‌ مورد نظر شاعر را نیز در پی دارد. بسامد استفهام انكاری در مناقب العارفین افلاكی بالاست و از مختصات سبكی آن كتاب محسوب می‌شود.
 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 21:24 |

واج آرایی

واج‌آرایی تکرار یک یا چند واج صامت یا مصوت در شعر یا در نثر است، که در کلمه‌های یک مصراع یا بیت به گونه‌ای که آفریننده موسیقی درونی باشد و بر تأثیر شعر بیفزاید. موسیقی برخاسته از واج‌آرایی صامت‌ها عموماً محسوس‌تر از موسیقی‌است که از واج‌آرایی مصوت‌ها ایجاد می‌شود. با این حال مصوت‌ها نیز تأثیر خاصی در واج‌آرایی داشته‌اند؛ قدما تکرار مصوت (-ِ) را تتابع اضافات می‌نامیده‌اند و چنین می‌پنداشتند که مانع روشنی و رسایی سخن سخن است در حالی که امروزه در ادبیات بر این باورند که این تکرار و همچنین تکرار مصوت «اُ» موسیقی بیت را بیشتر کرده و بر ثاثیر کلام می‌افزاید؛ مانند این بیت از سعدی:

خواب نوشین بامداد رحیل         باز دارد پیاده را ز سبیل

یا این بیت از حافظ:
شور شراب عشق تو آن نفسم رود ز سر         کاین سر پر هوس شود خاک در سرای تو

وقتی واج‌آرایی بیانگر و یا یادآور صدای خاصی در طبیعت باشد، به آن نغمه حروف گفته می‌شود؛ مانند این شعر از فردوسی:
برو راست خم کرد و چپ کرد راست         خروش از خم چرخ چاچی بخاست

در این شعر منوچهری واج «خ» و «ز» تکرار شده‌است. واج «خ» یادآور خرد شدن برگ پائیزی درختان در زیر پاست:
خیزید و خز آرید که هنگام خزان است         باد خنک از جانب خوارزم وزان است

در ادبیات فارسی نغمه حروف اولین بار توسط پور سینا مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 21:6 |

ترصیع

ترصيع، در لغت به معناي جواهر نشاندن است. به­ همين دليل تاج جواهرنشان را مرصع گويند و در اصطلاح بديع، آن است كه در دو مصراع شعر يا دو جمله­ی نثر، واژه‌ها دو به دو داراي سجع متوازي باشند.

آرایه‌ی ترصیع از اختراعات ابن‌قدامه محسوب می‌شود که در "نقدالشعر" مطرح شده؛ اما در ادب فارسی اولین‌بار در فصل یک "ترجمان‌البلاغه" به‌ عنوان اولین آرایه ذکر شده است؛ که نویسنده­ی آن "رادویانی" در مورد آن می‌گوید این قسم را اندر بلاغت درجه‌ا‌ی بلند است و منزلتی شریف ازیرا که به دام هر خاطری اندر نیاید و خردی بوی نرسد.
از معروف‌ترين نمونه‌هاي ترصيع، قصيده‌اي از "رشيد وطواط" است؛ كه تمامي آن داراي ترصيع مي‌باشد، اگر چه شعري كه تمام ابيات آن ترصيع باشد، بسيار كم است و خود رشيد وطواط، ‌مدعي شده كه پيش از من در عرب و عجم كسي قصيده‌اي كه تمام ابياتش مرصع باشد، نگفته است. اما اشعاري كه در آن ابيات مرصع وجود داشته باشد، در ديوان‌هاي متقدمين و متاخرين بسيار است. در ذيل بخشي از قصيده­ی تمام مرصع رشيد وطواط بيان مي‌شود:
       اي منور به تو نجوم جمال
                                   وي مقرر به تو رسوم كمال
       بوستاني است صدر تو ز نعيم
                              و آسماني است قدر تو ز جلال 
       خدمت تو معوّل دوست
                                           حضرت تو مقبّل اقبال
       همچو اسكندري به يمن بقا
                             همچو پيغمبري به حسن خصال
       سيرت تو خزانه الطاف
                                         نعمت تو نشانه­ی آمال
       شد مزين به تو مقام و محل
                                 شد مبين به تو حرام و حلال
همان­طور كه مشاهده مي‌شود مصرع‌هاي رو به روي هم در تمامي كلمات، دو به دو با هم سجع متوازي دارند: منور و مقرّر، نجوم و رسوم، جمال و كمال. اين صنعت در حقيقت نوعي سجع متوازي است كه در شعر بكار مي‌رود.
ترصيع از نظر موسيقايي، كلام را بسيار قوي مي‌كند:‌ اين صنعت در قرآن كريم نيز بسيار به كار رفته است: "انَّ الابرار لفي نعيم و انَّ الفُجّارَ لفي جحيم." "انَّ اِلَينا ايابَهُم ثم انَّ علينا حسابهم." سعدي نيز در گلستان بسيار از اين صنعت استفاده كرده است:
«توانگري به هنر است نه به مال و بزرگي  به خردست نه به سال.»
شام رفته و بام خفته، سال از عد بيرون و مال از حدّ افزون همه را تلف كرده و اسف برده.»
ترصيع از صنايع مهم در موسيقي و مضمون سخن است؛ اما اگر صنعتي مانند جناس در كنار آن آورده شود پرمايه‌تر و بلندپايه‌تر مي‌گردد كه به آن "الترصيع مع التجنيس" گفته مي‌شود؛ چنانكه لفظ مرصع متجانس هم باشد؛ مثلا: يار سرگشته و كاربرگشته. و مثالی از ترصیع در نظم:
      بيمارم و كارزار و تو درماني
                                        بيم آرم و كارزار و تو در، ماني
 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 21:1 |

سجع

سجع یک‌سانی دو واژه در یک عبارت؛ از نظر واج یا واج‌های پایانی، وزن یا هر دوی آن‌هاست. آرایه سجع در کلامی دیده می‌شود که حداقل دو جمله باشد و بیشتر در نثر بکار می‌رود؛ زیرا سجع‌ها باید در پایان دو جمله بیایند و آهنگ دو جمله را به یک‌دیگر نزدیک سازند تا آرایه سجع نامیده شوند؛ از این جهت سجع مانند قافیه است که در پایان مصراع‌ها یا بیت‌های شعر آورده می‌شود. اگر سجع‌ها در یک جمله در کنار یک‌دیگر به کار برده شوند، «تضمین مزدوج» نامیده می‌شود.


نثر و شعری که در آن آرایه سجع به کار رود، «مسجع» نامیده می‌شوند.

سجعی که در شعر به کار رود، قافیه میانی یا قافیه درونی نامیده می‌شود. در قافیه میانی، شاعر هر بیت را به چهار بخش تقسیم کرده و در پایان سه بخش از آن واژه‌هایی را آورده‌است که با هم سجع متوازی یا مطرف دارند؛ این روش رایج‌ترین شیوه کاربرد سجع در شعر است.

هر گاه هر مصراع به دو جمله بخش شده باشد، در هر مصراع، کلمه‌های جمله اول با قرینه خود در جمله دوم هم‌وزن باشند، و سجع متوازن ایجاد کنند، رویارویی سجع‌های متوازن، آرایه موازنه را پدید می‌آورد که می‌تواند موسیقی لفظی ایجاد کند. موازنه‌ای که تمام سجع‌های آن متوازی باشد، «ترصیع» نامیده می‌شود. این آرایه‌ها در شعر شاعرانی چون مسعود سعد، جمال‌الدین عبدالرزاق، سعدی، مولوی، حافظ و سنایی وجود دارد.

ر ادب پارسی، نثر مسجع با آثار خواجه عبدالله انصاری آغاز شد. در طبقات‌الصوفیه، نثر کتاب در برخی بخش‌ها، مسجع است. سجع‌های خواجه عبدالله را تقلیدی از ترانه‌های هشت‌هجایی و قافیه‌دار دوره ساسانی دانسته‌اند. در ادب فارسی، نثر مسجع با تصنیف کتاب گلستان سعدی به اوج خود رسید. پس از آن نثرهای مسجع به تقلید از سعدی ایجاد شدند. از آن جمله جامی در تصنیف بهارستان از سعدی تقلید کرد، با این تفاوت که سخن جامی متمایل به سادگی و روانی بود. قائم مقام فراهانی در منشأت، نامه‌ها و مکتوبات خود را گرد آورد و سبک جدیدی در نویسندگی نثر مسجع پدید آورد. مقامات حمیدی و کتاب پریشان از دیگر آثار نثر مسجع فارسی است.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:56 |

جناس

جناس یک‌سانی و هم‌سانی دو یا چند واژه در واج‌های سازنده را گویند، اگر معنی متفاوتی داشته باشند. در دو کلمه هم‌جنس گاه جز معنی هیچ گونه تفاوتی ندارند و گاه علاوه بر معنی، در یک مصوت یا صامت با هم متفاوت‌اند. به دو کلمه هم جنس یا هم‌معنی که در یک مصراع یا بیت به کار می‌رود، ارکان جناس گویند. ارزش جناس به موسیقی و آهنگی است که در سخن می‌آفریند و زیبایی جناس در گرو پیوندی است که با معنی سخن دارد. جناس در شعر و نیز در نثر به کار می‌رود. جناس تام یک‌سانی دو واژه در تعداد و ترتیب واج‌هاست؛ جناس تام بر موسیقی درونی مصراع یا جمله می‌افزاید؛ مانند:

بردوخته‌ام دیده چو باز از همه عالم         تا دیده من بر رخ زیبای تو باز است


در این مثال واژه « باز» دو بار به کار رفته است؛ باز اول به معنی پرنده شکاری و باز دوم به معنی گشاده است.

انواع

    جناس ناقص حرکتی: یک‌سانی دو یا چند واژه در صامت‌ها و اختلاف آن‌ها در مصوت‌های کوتاه است. تکرار صامت‌ها، موسیقی درونی مصراع را پدید می‌آورد؛ مانند:

شکر کند چرخ فلک، از مَلِک و مُلک و مَلِک         کز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم

در بیت بالا، سه واژه « مَلِک، مُلک، مَلَک» به کار رفته‌اند، صامت‌های هر سه واژه یک‌سان اما مصوت‌های کوتاه آنان و همچنان معنی شان با هم متفاوت است.

    جناس ناقص اختلافی: اختلاف دو کلمه در حرف اول، وسط یا آخر است. جناس میان دو واژه آن‌گاه جناس ناقص خوانده می‌شوند که اختلاف آن‌ها بیش از یک حرف نباشد. برای نمونه:

بدان گه که خیزد خروش خروس         ز درگاه برخاست آوای کوس

در این مثال، دو کلمه «خروش» و «خروس» در کنار هم آمده‌اند، آخرین صامت دو کلمه با هم متفاوت است. هماهنگی این دو واژه در بقیه صامت‌ها و مصوت‌ها و هماهنگی حرف اول آن‌ها با «خیزد» از عوامل آفرینش موسیقی در مصراع اول است. این جناس در کتب سنتی، به تفکیک اختلاف در حرف اول، وسط و آخر، جناس مضارع، لاحق و مطرف نامیده می‌شده است.

    جناس ناقص افزایشی: اختلاف دو واژه است در معنی و تعداد حروف، این نوع جناس در کتب سنتی جناس زاید یا مذیّل نامیده می‌شده است. در جناس ناقص افزایشی، افزایش ممکن است در حرف اول، وسط و آخر رخ دهد. مانند:

سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند         همدم گل نمی‌شود، یاد سمن نمی‌کند

در این بیت، واژه «چمان» یک حرف بیشتر از «چمن» دارد. این حرف در وسط آن افزوده شده است. هم‌سانی سه صامت دیگر در این دو واژه و همراهی چمان و چمن با کلمه «چرا» در آفرینش موسیقی درونی نقش داشته است.

    جناس تام : آن است که دو کلمه در بیتی بیاید در خط و تلفظ یکسان باشند، اما دو معنی متفاوت داشته باشند. مانند : شیر (به معنی شیر خوردنی، شیر حیوان، شیر آب).

«بهرام گه گور می‌گرفتی همه عمر دیدی که چگونه گور بهرام گرفت». گور اول به معنی گورخر و گور دوم به معنی قبر است.

جناس زاید: جناسی است که یکی از کلمات متجانس نسبت به دیگری، حرفی در آغاز یا وسط یا آخر اضافه دارد. پس بر سه نوع است:
"مختلف­الاول(مطرف)، مختلف­الوسط، مختلف­الاخر(مذیَّل)"
 
      شرف مرد به جود است و کرامت به سجود
                                        هر که این هر دو ندارد عدمش به ز وجود
 
جناس مرکب: جناس مرکب یا مرفوّ(رفو شده) از اقسام جناس تام است و  بر دو نوع است: مفروق و مقرون:
1.    مفروق: دو کلمه متجانس، هم­هجا(هم­وزن) هستند اما اختلاف در تکیه دارند.
      گرچه خود این پایه­ی بی­همسریست
                                                پای مرا هم سر بالاتریست
                                                                         نظامی
 
2. مقرون: هر دو کلمه متجانس مرکب باشند در این صورت بدان جناس مقرون گویند.
         قوم گفتندش که ای خر! گوش­ دار
                                                خویش را اندازه­ی خرگوش دار
                                                                              مولوی
 
جناس مضارع: وقتی اختلاف صامت­های آغازین دو رکن جناس کم باشد و به اصطلاح قریب­المخرج باشند، جناس مضارع است مثل گام و کام و یا مثل حالی و خالی در بیت زیر:
          علمی که ز ذوق شرع "خالی" است
                                            "حالی" سبب سیاه حالی است
                                                                            سنایی
 
جناس لاحق: اگر تمام دو کلمه متجانس یکی باشد، جز یک حرف در اول و یا وسط، آن­را جناس لاحق گویند مثل زندان و خندان
     امروز خندان آمدی مفتاح زندان آمدی
                                بر مستمندان آمدی چون بخشش و فضل خدا
                                                                                   مولوی
 
جناس خط: وقتی ارکان جناس در حروف یکی و در تلفظ و نقطه­گذاری متفاوت باشند مثل بیمار و تیمار:
         درشت است پاسخ ولیکن درست
                                           درستی درشتی نماید نخست
                                                              ابو شکور بلخی
 
 
جناس لفظ: این نوع جناس در مقابل جناس خط است یعنی کلمات متجانس در تلفظ یکی و در نگارش متفاوت باشد مثل خوار و خار:
         که کمتر کس ار جنگ را خاستی
                                           درآورد گه لشکری خواستی
                                                           اسدی طوسی
 
جناس مکرر(مزدوج): دو کلمه متجانس را در آخر سجع­های نثر یا در آخر ابیات کنار هم بیاورند:
       هست شکّربار یاقوت تو ای عیار یار
                                   نیست کس را نزد آن یاقوت شکّربار، بار
                                                                              معزی
 
جناس اشتقاق(اقتضاب): در این نوع جناس کلمات متجانس در مصوت بلند با یکدیگر فرق دارند که این نوع جناس موسیقایی­ترین نوع جناس است. مثل یاری و یارا
    مرا ز انصاف یاران نیست یاری
                                      تظلم کردنم زآن نیست یارا
                                                              خاقانی
 
جناس در کلام
انواع جناس که تاکنون بررسی شد همه در سطح کلمه بود، اما روش تجنیس در سطح جملات یک مصداق بیشتر ندارد و آن وقتی است که تمامی یا اکثر کلمات دو جمله یکسان و یک یا دو مورد آن جناس تام باشد. در این صورت وجه تشخیص، تکیه و آهنگ کلام است:
       چون ازو گشتی همه چیز از تو گشت
                                          چون ازو گشتی همه چیز از تو گشت
                                                                                  مولوی
 
قلب
قلب نیز جزء صنعت جناس است. قلب در لغت به معنی واژگون کردن و مقلوب به معنی واژگونه است. در فن بدیع، آوردن کلماتی است که حروف آنها مقلوب یکدیگرند. که این صنعت با درهم­ آمیختگی واک­های کلمات به وجود می‌آید؛ مثلا دو کلمه­ی(رقیب و قریب ـ رحیم و حریم). صنعت قلب در بدیع اهمیت زیادی دارد و دلیل قدرت و توانایی شاعر و ادیب است، اما شرط اصلی در محاسن و زیبایی، آن است که فصاحت و بلاغت را رعایت کرده و معنی را فدای الفاظ نکرده باشند[6].
 
اقسام قلب:
قلب بعض: اگر جابجایی حروف در بعضی کلمات باشد قلب بعض نامیده می‌شود:
      جنٌت رقمی ز "رتبت" اوست
                                       تبّت اثری ز "تربت" اوست
                                                        رشید وطواط
دایه­ی ابر بهاری را فرموده تا "بنات" "نبات" در مهد زمین بپرورد.
قلب بعض موسقایی­ترین انواع قلب است. اوج ادبی­بودن قلب بعض وقتی است که جنبه­ی کنایی پیدا کند، یعنی با کمک قلب باید به مقصود شاعر پی برد.
         دیو "رجیم" آن که بود دزد بیانم
                                        گر دم طغیان زد از هجای صفاهان
                                                                          خاقانی
که مقصود شاعر قلب رجیم یعنی مجیر(مجیرالدین بیلقانی) است.
 
قلب کل: اگر در کلمات مقلوب، جابجایی در همه حروف باشد، به طوری که حروف در دو کلمه وارونه یکدیگر باشند.
      شعر و عرش و شرع از هم خاستند
                                          تا که عالم  زین سه حرف آراستند
                                                                               عطار
 
قلب کامل یا مستوی: اگر تمام عبارات نثر یا نظم طوری باشد که چون از حرف اول یا از آخر به اول بخوانیم هر دو یکی گردد و این نوع قلب هیچ گونه ارزش موسیقیایی ندارد؛ زیرا ذهن تا این حدود متوجه این عکس نمی­شود و چندان مثالی در ادبیات ندارد.
شکر به ترازوی وزارت برکش
و یا این مصرع: شو همره بلبل به لب هر مهوش
 
قلب مجنّح: مجنح در لغت به معنی مرغ بالدار، وقتی است که دو کلمه مقلوب یکی در صدر بیت و دیگری در عروض آن قرار گیرد.
"حور بر یاد جمال تو روان بخشد روح"
 
یا اینکه دو طرف بیت باشد
    میغ از کف دست تو شود تیره که بحر است
                                بحر از سر کلک تو شود طیره که غیم است
 
قلب ملحق: شبیه قلب مجنح است به جز اینکه قلب مجنح در تمام کلمات رخ میدهد یعنی(مقلوب کل )، اما قلب ملحق در بعضی کلمات یعنی(مقلوب بعض).
       بحر خون پیدا شود از هر طرف
                                            ز ابر تیغ همچو آبت، گاه حرب
 
 
 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:52 |

نماد

نماد ها کلماتی هستند که نشانه و مظهر معانی دیگر هستند.

نکته : نماد ها در فرهنگ های مختلف متفاوت اند.

1 ) گل سرخ : نماد عشق ، طاوت ، جوانی ، عمر کوتاه ، قلب ، زیبایی

2 ) چشمه : نماد پاکی و جوشش و لطافت و روشنی

3 ) نور : ایزد

4 ) آب : روشنی

و ...

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:48 |

تمثیل

 تمثیل در لغت به معنای مثل آوردن، تشبیه کردن چیزی به چیز دیگر، نگاشتن پیکر و نمودن صورت چیزی، عقوبت و عبرت دیگران گردانیدن آمده است.

  وقتی گوینده‌ای برای بیان مقصود خود، مطلبی حکیمانه به کار برد که ادعای او را اثبات کند، او از تمثیل بهره‌ جسته است؛ مثلاً: «عالم بی‌عمل به زنبور بی‌عسل ماند»؛ (گلستان سعدی)
و یا: «شیخ گفت: مثل ادب کردن احمق را، چون آب است در زیر حنظل، هر چند بیشتر خورد تلخ‌تر گردد.» (اسرار التوحید)
  در این جملات گوینده خواسته است با بهره‌گیری از یک عبارت مورد قبول عامه، تأثیر سخنش را دو چندان کند.
  واقعیت این است که تمثیل شاخه‌ای از تشبیه است و از همین رهگذر عنوان تشبیه تمثیلی هم در کتابهای بلاغت فراوان دیده می‌شود.
  وجه شباهت تمثیل و تشبیه در آن است که در هر دو، بین دو چیز مقایسه و شباهتی صورت می‌گیرد. در تشبیه این شباهت تخیلی است؛ مثل شبیه کردن سخنان شیرین به قند؛ مانند: بگشای لب که قند فراوانم آرزوست؛ (مولوی) اما، در تمثیل این مقایسه براساس استدلالی خیالی از جانب گوینده صورت می‌گیرد؛ مثل:
   سبک مغزی کز اسباب جهان بر خویش می‌بالد
                             چو حمالی است کز بار گران بر خویش می‌بالد
                                                                             (صائب)
  شاعر فخر کردن به مادیات دنیوی را – که عاریتی بیش نیست – به بار حمالی مثال می‌زند که از آنِ حمال نیست و اگر او بر آن نازد به خطا رفته است.
  ارتباط تمثیل با اسلوب معادله و ارسال المثل محل بحث و مورد اختلاف است. در کتاب‌های بلاغی قدیم – از جمله المعجم شمس قیس رازی – تمثیل را از شاخه استعاره دانسته‌اند و بحث اسلوب معادله مطرح نشده است؛ اما، در متون بلاغی جدید، تمثیل یک صنعت بدیعی مستقل است و از تشبیه و استعاره جداست، در عوض آن را با اسلوب معادله یکی می‌دانند. اسلوب معادله نیز صنعتی تمثیل گونه است که در سبک شاعران هندی رواج پیدا کرد. آنان با الهام از تمثیل، کلام خود را بر اساس بهره‌گیری از مضامین مورد پسند عامه قرار داده و سرشار از بیت‌هایی کردند که در آن حکمت‌های عامیانه درج شده است. (نگ به: اسلوب معادله).
  در تمثیل و اسلوب معادله سخنی که بیشتر جنبه عقلی دارد مطرح می‌شود و برای تأکید بر آن و تقویت بنیه‌ سخن، مثالی همه فهم بر آن می‌آورند، مثل این ابیات مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در آغاز دفتر اول مثنوی معنوی:
           با لب دمساز خود گر جفتمی    
                                             همچو نی من گفتنی‌ها گفتی
           هر که او از هم زبانی شد جدا   
                                              بی‌نوا شد گرچه دارد صد نوا
           چون که گل رفت و گلستان درگذشت  
                                              نشنوی زان پس ز بلبل سرگذشت
  شاعر می‌گوید من همدل و هم زبان ندارم و در  نتیجه سکوت می‌کنم با اینکه حرفهای بسیار برای گفتن دارم، برای این مطلب مثال گل و بلبل را می‌زند.
  پس در تمثیل و اسلوب معادله، شاعر یا نویسنده الزاماً از یک مثل استفاده نمی‌کند، بلکه مثالی روشن‌تر و قابل فهم‌تر برای سخن خود می‌آورد مانند:
      کبر زشت و از گدایان زشت‌تر       روز برف و سرد، آنگه جامه ‌تر
                                                                      (مثنوی – دفتر اول بیت 2351)
 
  اما تمثیل با ارسال المثل متفاوت است؛ در ارسال المثل شاعر یا گوینده، الزاماً از یک مثل بهره می‌جوید:
       اندک اندک به هم شود بسیار       دانه‌دانه است غلّه در انبار
                                                                                                (سعدی)
  تمثیل در بلاغت معاصر، تقریباً معادل «Allgory» فرنگی‌ قرار می‌‌گیرد، که بیشتر در حوزه‌ی ادبیات روایی (داستان، حماسه و نمایشنامه) کاربرد دارد.
  «Allgory» از اصل یونانی به معنای نوعی دیگر صحبت کردن است و روایتی است که در آن عناصر و عوامل و اعمال، لغات و گاهی زمینه اثر نه تنها به خاطر خود و در معنای خود، بلکه برای اهداف و معنای ثانوی به کار می‌روند. به عبارت دیگر برخی از عناصر و واژگان، عناصر و واژگان دیگر را ممثل می‌کنند. هر تمثل دارای دو رویه و گاه بیشتر است و خواننده غالباً با تأمل و دقت در رویه ظاهری، به رویه تمثیلی که معمولاً حاوی نکته‌ای اخلاقی، یا طنزی اجتماعی و یا سیاسی است، پی می‌برد.
  در این دیدگاه، تمثیل در حقیقت شگرد و شیوه‌ای است که می‌توان آن را در هر نوع یا شکل ادبی به کار برد، یعنی همان قالبی که در ادب فارسی بسیار رواج دارد و آن بیشتر حکایاتی است که در جهت توضیح و تفسیر دیدگاهها و عقاید اخلاقی و عرفانی در پایان مطب ذکر می‌شود. تمثیل به این شکل در ادبیات ما جایگاهی والا دارد و قسمت عمده‌ای از متون منظوم عرفانی ما تمثیلی است. مولانا علاوه بر مثنوی خود، حتی در غزلیاتش «داستانهای تمثیلی» آورده است.
  از شاعران معاصر، پروین اعتصامی، ایرج میرزا و ملک الشعرای بهار به تمثیل توجه داشته‌اند و برخی فابل‌های لافونتن را به شعر ترجمه کرده‌اند.
  نوع ادبی ‌تمثیل به دو نوع حیوانی (فابل) و غیرحیوانی (اگزمپل) تقسیم می‌شود.
  تمثیل علاوه بر شیوه بیان، یکی از روش‌های تحلیل اثر ادبی نیز هست. تفسیر تمثیلی تا اواخر دوره رنسانس رایج بود و متفکران مسیحی در ادبیات کلاسیک در جستجوی مفاهیم تمثیلی برای حقایق مسیحیت بودند و بسیاری از اساطیر یونان و روم باستان را از طریق این دیدگاه تفسیر می‌کردند.
 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:42 |

لف و نشر

 «لف » در لغت به معنای پیچیدن و تا كردن است و «نشر» به معنای باز كردن و گستردن. در اصطلاح بدیع، لف و نشر عبارت از این است كه یك یا چند واژه در قسمتی از سخن (عموماً مصراع، یا بیت) ذكر می‌شود و در قسمت بعدی (مصراع یا بیت بعدی) واژگان مربوط به آن‌ها آورده می‌شود، به نحوی كه می‌توان دو به دو این واژه‌ها را به هم مربوط كرد. به كلماتی كه ابتدا ذكر می‌شود لف، و كلماتی كه به آن‌ها مربوط می‌شود، نشر می‌گویند؛ برای مثال:

    فغان زجغد جنگل و مُرغوای او       كه تا ابد بریده باد نای او
     بریده باد نای او تا ابد                    گسسته و شكسته، پروپای او
                                                                            (بهار)
  در بیت دوم لف و نشر به كار رفته به این ترتیب كه: واژۀ «گسسته» در مصرع دوم آمده و واژۀ مربوط به آن یعنی «پر» با فاصله ذكر شده؛ همینطور «شكسته» كه واژۀ مربوط به آن «پای» است. در این صنعت تلاشی كه ذهن خواننده یا شنونده برای یافتن ارتباط بین كلمات می‌كند، باعث لذت ذوقی او می‌شود.
  لف و نشر به دو نوع مرتب و مشوش تقسیم می‌شود. منظور از لف و نشر مرتب این است كه  كلمات مربوط به هم در بیت یا مصراع به ترتیب ذكر می‌شوند؛ مثل مثالی كه از بهار آوردیم؛ پر و پای به ترتیب به گسسته و شكسته مربوط می‌شوند.مثال دیگر برای لف و نشر مرتب بیت زیر است:
     ای نور چشم مستان در عین انتظارم     چنگی حزین و جامی، بنواز یا بگردان
                                                     
                                                          لف 1            لف 2   نشر1   نشر2      
  در بیت بالا به همان ترتیب که کلمات لف آمده است، نشر ها نیز به همان ترتیب ذکر لف ها، بیان شده اند.
 اما در لف و نشر مشوش، نظم و ترتیبی در ارتباط لف و نشرها وجود ندارد و چنانكه از اسمش پیداست، كلمات بدون ترتیب به هم مربوط می‌شوند؛مثل:
   گر دهدت روزگار دست و زبان زینهار     هر چه بدانی مگوی، هر چه توانی مكن!    
                        لف1    لف2                    نشر 2                  نشر 1
 
  در بیت ذکر شده ابتدا « دست» وپس از آن «زبان» آمده است، در حالی که نشر و توضیح مربوط به این واژه ها،از این ترتیب پیروی نکرده و ابتدا توضیح مربوط به زبان بیان شده و پس از آن توضیح مربوط به دست ذکر شده است.
  مثال دیگر:
ای كه با زلف و رخ یار گذاری شب و روز  فرصتت باد كه خوش صبحی و شامی داری                       
              لف1  لف2                                                         نشر2    نشر1
 
   در این بیت علاوه بر تشبیه (تشبیه زلف به شب (در سیاهی) و رخ معشوق دردرخشندگی به صبح) واژگان زلف و رخ از طریق لف و نشر مشوش به هم مربوط شده‌اند.
 
 انواع لف و نشر

لف و نشر دو گونه است:

۱) اگر توزیع نشرها به ترتیب لف‌ها باشد، لف و نشرْ مرتب نامیده می‌شود؛ مانند این شعر فردوسی:
فروشد به ماهي و برشد به ماه         بن نيزه و قبه بارگاه

۲) اگر نشرها به ترتیب لف‌ها نیایند و پراکنده باشند، لف و نشرْ نامرتب یا مشوش(به هم ریخته) نامیده می‌شود؛ مانند شعر زیر:
در باغ شد از قد و رخ و زلف تو بي آب         گلبرگ تري، سرو سهي سنبل سيراب

۲-۱) اگر نشرها به ترتیب معکوس لف‌ها بیایند، لف و نشر را معکوس می‌نامند؛ مانند این شعر خاقانی:
چون ز گهر سخن رود وز شرف و جلال و کين         چون اسد و اثير و خور نوري و ناري ونري

برخی بر آنند که لف و نشر معکوس نوعی از لف و نشر مشوش است، و برخی دیگر لف و نشر را به سه دسته تقسیم می‌کنند و می‌گویند لف و نشر اگر مرتب و معکوس نباشد، مشوش نامیده می‌شود.

لف و نشر مرتب، موسیقی معنوی خاصی ایجاد می‌کند که به خاطر درگیری ذهن برای یافتن لف و نشرهاست، به همین دلیل عموماً هنری‌تر است. معروف‌ترین مثال لف و نشر در این شعر فردوسی است:
به روز نبرد آن یل ارجمند         به شمشیر و خنجر به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست         یلان را سر و سینه و پا و دست

همچنین در این شعر ناصرخسرو، مصراع اول لف و نشر مرتب و مصراع دوم لف و نشر مشوش است.
بسوزد بدوزد دل و دست دانا         به بي خير خارش به بي نور نارش

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:39 |

حسن تعلیل

 تعلیل، در لغت به معنای دلیل و برهان نیکو آوردن و یا نیکو توجیه کردن مسئله یا موضوعی است؛ حسن تعلیل در اصطلاح عبارت است از: نشاندن انگیزه‌ها و دلایل هنری و ادعایی شاعرانه، به جای دلایل و علل واقعی و طبیعی؛ حسن تعلیل آن است که برای صفتی که در سخن آورده اند، علتی ذکر  کنند که با آن مطلب مناسبت لطیف داشته باشد و بیشتر ادبا شرط کرده‌اند که این علت باید ادعایی باشد نه حقیقی، تا آنکه بیشتر زیبایی‌آفرین باشد؛ مانند شعر زیر:

            دشمن زندگی است موی سپید    
                                  روی دشمن سیاه باید کرد 
 
  شاعر موی سپیدش را به قصد جوان نمایی سیاه کرده اما مدعی شده که دلیل سیاه کردن مویش این است که موی سپید دشمن زندگی است؛ زیرا سفیدی مو نشانه پیری و کوتاه شدن زندگی است، پس موی سپید را باید روسیاه کرد. جمله اخیر یعنی سیاه کردن روی دشمن (موی سفید) ایهام دارد و دو معنایی است: 
1-  موی سپید (دشمن زندگی ) را باید خوار کرد؛
2-  موی سپید را باید سیاه کرد.
  دلایلی که در حسن‌تعلیل می‌آید از نظر منطقی اعتباری ندارد و دلایل واقعی نمی‌باشد، (مثلا موی سپید، دشمن زندگی نیست بلکه معلول پیری است نه علت آن) اما خیال انگیز است و زیبا.
  حسن تعلیل مبتنی بر تشبیه، استعاره، آدم پنداری، کنایه، مجاز، ایهام و یا غلو است و علت زیبایی آن، اولاً بهره گیری از این ترفندهاست، ثانیاً: این استدلال و دلایلی که در تعلیل آورده می‌شود، گرچه منطقی نیست و با عقل سازگاری ندارد اما بدیع و خیال‌انگیز است و دلنشین، بعلاوه موجب برجستگی کلام می شود.
  در بیت ذیل حسن تعلیل بر اساس کنایه و ایهام است و برای توجیه تقصیر (سخن از غیر یار گفتن) به کار رفته است :
         نه خلاف عهد کردم که حدیث جز تو گفتم
                              همه بر سر زبانند و تو در میان جانی
                                                                  (سعدی)
  گاه مسائل جدی نیز با حسن تعلیل آراسته می گردد تا سخن را به صورتی بدیع و برجسته در آورد، مانند این حکایت از عبید زاکانی:
  «دهقانی به در خانه خواجه بهاءالدین جوینی رفت و به خواجه سرا گفت که به خواجه بهاءالدین بگوی: که «خدا بیرون در نشسته است»؛ خواجه او را احضار کرد و گفت «تو خدایی؟» گفت: آری، گفت چگونه؟ گفت من پیشتر دهخدا، باغ خدا، خانه خدا بودم و نواب توی ده بودم؛ خانه از من به ظلم بستدند، خدا ماند».
  این حسن تعلیل بر مبنای دو معنایی بودن واژه «خدا»ست: یکی به معنای الله و دیگر به معنای صاحب است. نمونه ای دیگر:
         باز مستان دل از آن گیسوی مشکین حافظ
                                زانکه دیوانه همان به که زنجیر بود
 
  حافظ به خود می گوید: دلت را که به محبوب داده‌ای و اسیر زلف اوست باز مگیر، زیرا که دل دیوانه و شیدا شده است و دیوانه همان به، که در زنجیر ( حلقه های زلف یار ) باشد. این حسن تعلیل بر پایه شخصیت دادن به دل و تشبیه زلف به زنجیر است.
  در بیت زیر حسن تعلیل بر پایه غلو است:
         قادری بر هر چه می‌خواهی مگر آزار من
                                زانکه گر شمشیر بر فرقم نهی آزار نیست
                                                                             (سعدی)
  در شعر بعضی از شاعران حسن تعلیل بیشتر دیده می شود، مثلاً حافظ از میان صناعات بدیعی به حسن تعلیل و ایهام بیشتر توجه دارد.                                                                 
  از آنجا که هنر اصولاً نوعی نگاه دوباره از زاویه‌ای خاص به طبیعت و زندگی انسان است، فهم درست علتها و دلایل هنری و شاعرانه در فراز و فرود سخنان بلیغ و فصیح، بی نهایت نقش و تأثیر دارد؛ چه هنرمند زندگی و طبیعت را آنگونه که هستند، نمی بیند بلکه آنگونه که می خواهد، می‌بیند. بنابراین انتخاب و کاربرد و ایجاد رابطه بین پاره های مختلف هنر و کاربرد دقیق و زیبای علتهای هنری و شاعرانه یکی از نقطه‌های اوج خلاقیت هنری و آفرینشهای کلامی و شاعرانه است.  
  هنرمند، گاه مستقیم به ذکر دلیل خویش می پردازد و گاه غیر مستقیم و پوشیده این رابطه و تعلیل هنری را بیان می‌کند؛ و این  کار را نوعاً در غالب استعارات و تشبیهات انجام می‌دهد. ذکر مستقیم علت، اگر چه گویا و واضح‌تر است، اما بیان غیرمستقیم علت، گیراتر، دلنشین‌تر و زیباست.                                                                                           
  اینک چند نمونه برای هر دو:      
        گفتم این سلسله زلف بتان از پی چیست
                                    گفت حافظ گله ای از دل شیدا می‌کرد
                                                                              (حافظ)      
         عجب نیست بر خاک اگر گل شکفت
                                     که چندین گل اندام در خاک خفت
                                                                             (سعدی)
شاعر علت روییدن گلها را در خاک خفتن گل اندامان دانسته است ، در حالی که ارتباطی میان این دو امر نیست.
      امید هست که روی ملال در نکشد
                       از این سبب که گلستان نه جای دلتنگی است
                                                                           (سعدی)
  در این بیت حسن تعلیل بکار رفته، زیرا شاعر برای روی درهم‌کشیدن مخاطب خود، علتی زیبا بیان کرده است.
  بسیاری از شاعران پارسی و تازی ( عربی) از این اسلوب در ابیات خود استفاده می کنند.                                                                                           
ابیات زیر با توجه به داستان آن (روابط محمود و ایاز و کوتاه شدن زلف ایاز و ماتم‌های محمود در فراق زلف بریده او و عبوس نشستن چندین روزه او و دست بردن بزرگان به دامان عنصری( شاعر) جهت تسکین آلام و غصه‌های محمود) بسیار جالب و زیباست؛
     کی عیب سر زلف بت از کاستن است     
                                    چه جای به غم نشستن و خاستن است
     روز طرب و نشاط و می خواستن است
                                     کا راستن سر و ز پیراستن است
 
  پس حسن تعلیل عبارت است از اینکه شخص ادیب علت مشهور چیزی را انکار کند و به جای آن یک علت ادبی و ظریف دیگری را بیاورد که دارای اعتباری لطیف و شامل دقت نظر نیز باشد؛ به طوری که با منظوری که آن را هدف قرار داده، مناسبت داشته باشد.
            تا چشم تو ریخت خون عشاق 
                                            زلف تو گرفت رنگ ماتم
 
  شاعر خواسته است علت سیاهی زلف معشوق را خون‌ریزی چشمان او قلمداد کند و در واقع می‌خواسته بگوید: زلف تو سیاه و چشم تو خون‌ریز است اما با این حسن تعلیل کلام خود را زیباتر کرده است..
    گر شاهدان نه دینی و دین می برند و عقل
                                 پس زاهدان برای چه خلوت گزیده اند؟
                                                                                (سعدی)
  سبب خلوت گزیدن زاهدان از آن سبب است که از شاهدان (زیبا رویان)، که دنیا و دین و عقل را غارت می کنند، در امان باشند.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:33 |


حس آمیزی

حس‌آمیزی در آرایه‌های ادبی، آمیختن دو یا چند حس است در کلام؛ به گونه‌ای که ایجاد موسیقی معنوی به تأثیر سخن بیافزاید. عبارت‌هایی چون «خبر تلخ»، «قیافه بانمک»، «جیغ بنفش» نمونه‌هایی از حس‌آمیزی در ادبیات عامیانه است که در آن‌ها حس شنوایی و حس بینایی با حس چشایی و حس شنوایی با حس بینایی آمیخته شده‌است. نقطه اوج حس‌آمیزی در شعر فارسی، اشعار بیدل دهلوی و صائب تبریزی و نیز اشعار سهراب سپهری است.


    این بیت از بیدل از نمونه‌های حس‌آمیزی است.

شمع روشن می‌توان کرد از صدای عندلیب         رنگ‌ها خفته‌است اینک در نوای عندلیب

 ندارد پــردۀ نـيرنگ هستی جــز مــن و مــايی

به هر نقشی که چشمت واشود رنگ صدا بنگر

                                                           ‹ بيدل›

سخن از زندگی نـــقــره ای آوازی است

که سحر گاهان فوارۀ کوچک می خواند

                                               ‹فروغ فرخزاد›

ولی رمز تأثير و زيبايی حس آميزی در چيست و چرا جا به جايی حس ها گاهی دلپذير تر از صورت طبیعی آنهاست ؟ يک عامل می تواند اين باشد که تعداد صفات در ميان حس های مختلف ، متفاوت است و عامل ديگر اين که انسان در مقابل بعضی حواس ، واکنش عاطفی ويژه ای دارد . مثلآ صدا ها فقط چند صفت معدود دارند ؛ يا بلندند ، يا کوتاه يا زير يا بم و انسان در برابر اين صدا ها ، قضاوتهای شناخته شده ای ندارد ، در حالی که در برابر مزه ها چنين قضاوت روشنی وجود دارد. شيرينی را همه به طور ملموسی می پسندند و تلخی را هيچ کس نمی پسندد . بنابر اين وقتی کسی بخواهد خبری را نا پسند جلوه دهد ، در قلمرو حس شنوايی صفت شناخته شده و بارزی پيدا نمی کند ، اما در قلمرو چشايی چنين صفتی وجود دارد و او بناچار مثلآ می گويد « خبر تلخ»

و از همين روی است که در بيشتر حس آميزی ها گرايش به سوی حواس بينايی ، چشايی ، يا بساوايی است . « خبر تلخ » ، « قيافۀ با نمک » ، « صدای روشن » ، « قصۀ شيرين » ، « سخن لطيف » و ديگر حس آميزی های موجود در زبان و ادبيات ، حکايت از چنين گرايش می کنند.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:27 |

اسلوب معادله

منظور از اسلوب معادله یك ساختار مخصوص نحوی است كه در شعر اعمال می‌شود. شاعر مطلبی را كه غالبا یك مفهوم عقلی و از نوع خبری است، بیان می‌كند و برای اثبات ادعای خود دلیلی می‌آورد مثل این بیت صائب:
           اظهار عجز پیش ستمگر زابلهی است
                 اشك كباب موجب طغیان آتش است
می‌توان گفت بین دو مصرع این بیت معادله‌ای برقرار است. مصرع اول برابر با مصرع دوم است، یعنی بین آنها می‌توان علامت تساوی(=) گذاشت؛ چنانچه مشاهده می‌شود، دو مصرع بیت از نظر نحوی كاملاٌ مستقل هستند و از نظر معنایی برابر با هم. چنین تكنیكی در شعر، اسلوب معادله نامیده می‌شود. در شعر فارسی از قرن دهم به بعد محور اصلی سبك است و توسط صائب و بیدل به اوج خود رسیده است:
          هر كه را بر خاك بنشانی به خاكت می‌كشد
                       شمع آخر تكیه بر خاكستر پروانه كرد
                                                                                     «صائب»
          دور دستان را به احسان یاد كردن همت است
                          ورنه هر نخلی به پای خود ثمر می‌افكند
                                                                                       «صائب»
اسلوب معادله از نظر تكنیك شبیه تمثیل است. صاحب نظرانی مثل دكتر شفیعی كدكنی تمثیل را برابر با اسلوب معادله می‌دانند. تمثیل ایراد سخنی از جانب نویسنده و آوردن یك مثال عامه پسند در اثبات سخن است.
         هر كس شكست قیمت خود بر زمین نماند
                       ارزن چو شد متاع، به زر زود می‌رسد
                                                                                      «صائب»
در تمثیل و اسلوب معادله شرط نیست كه مصرع دوم، یا كلاٌ مصرعی كه به عنوان مثال آورده می‌شود، مَثَل باشد؛ بلكه معمولاٌ مصرع اول یك مسئله عقلی و اخلاقی را مطرح می‌كند و مصرع بعد، مثالی حسی و قابل فهم‌تر است.
        گنبد مسجد شهر از همه فاضلتر بود
                       گر به عمامه كسی كوس فضیلت می‌زد
تفاوت اصلی این دو تكنیك زبانی (اسلوب معادله و تمثیل)، با ارسال المثل است. در ارسال المثل، همیشه یك« مَثَل» در شعر یا در نثر آورده می‌شود، به عبارت دیگر مثال آن یك ضرب المثل است:
        سر انگشت تحیر بگزد عقل به دندان
                 چون تأمل كند آن صورت انگشت نما را
                                                                                    «سعدی»
در این بیت «انگشت به دندان گزیدن از حیرت» كه یك ضرب المثل است گنجانده شده و این بیت ارسال المثل دارد، و یا این بیت حافظ:
       مرا به كشتی باده در افكن ای ساقی
         كه گفته‌اند نكوئی كن و در آب انداز
                                                                                            «برگرفته از امثال و حكم»
بنابراین با بررسی متون بلاغی و ادبی می‌توان گفت: تمثیل و اسلوب معادله یكی هستند و آنچه با این دو تفاوت دارد، ارسال المثل است. البته تمثیل، در متون معاصر به عنوان یك نوع یا ژانر ادبی نیز كابرد دارد؛ و این نوع در اینجا مد نظر نیست، بلكه تمثیل در متون بلاغت منظور نظر است.
اسلوب معادله در حقیقت شاخصۀ اصلی سبك هندی است و علاوه بر صائب و بیدل دهلوی، طالب آملی و سلیم تهرانی در به كارگیری این اسلوب موفق عمل كرده‌اند.
 


+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 20:19 |

مراعات نظیر

مراعات نظیر آوردن واژه‌هایی از یک دسته‌است که با هم هماهنگی دارند. این هماهنگی می‌تواند از نظر جنس، نوع، مکان، زمان و یا همراهی باشد. مراعات نظیر سبب تداعی معانی‌است. مراعات نظیر پرکاربردترین آرایه در ادبیات فارسی است. مراعات نظیر در اشعار سعدی، مولوی، حافظ و فردوسی بسیار یافت می‌شود.

چو آگاه شد مادر و خواهران                                    از ایوان برفتند با دختران

بز و اشتر و میش را همچنین                                   به دوشندگان داده شد پاک دین

 ز خار و خاشاک و شاخ درخت                                 یکی آتشی بر فروزید سخت

ز        هر آنچت بیاید بخواه                                       ز تخت و ز مهر و زتیغ و کلاه

مگر کردگار روان و سپهر                                          خداوند کیوان و ناهید و مهر

سر نیز و نام من مرگ توست                                    سرت را بباید ز تن دست شست

من این تاج و این تخت و گرز گران                              بگردانم از شاه مازندران

غم و انده و رنج و تیمار درد                                     ز نیک و بد هرچه آید به مرد

چو طوس و چو گودرز و کشواد و گیو                        چو رهام و گرگین و بهرام نیو

چو نامه به سر برد فرخ دبیر                                     نهاد از برش مهر و مشک و عبیر


+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 18:47 |

اغـراق

هنگامی که شاعر یا نویسنده، صفتی را در فرد یا پدیده‌ای آنچنان برجسته نشان دهد که در عالم واقع امکان دستیابی به آن صفت در آن حد و اندازه وجود نداشته باشد، آرایه اغراق آفریده می‌شود. البته این ادعای غیر ممکن باید به گونه‌ای بیان شده باشد که باعث افزایش گیرایی سخن گردد وشعار گونه وغیر واقعی جلوه نکند


بخواهد هم از تو پدر کین من        چو بیند که خشت است بالین من

(اغراق در ممکن نبودن رهایی از انتقام پدر)

که گفتت برو دست رستم ببند         نبسته مرا دست چرخ بلند

(در این بیت، رستم ادعا کرده است که چرخ روزگار هم نمی‌تواند دست او را ببندد؛ و توانایی خود را به اندازه‌ای دانسته است که با ذهن منطقی پذیرفتنی نیست.)

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 18:40 |

ایهام

ایهام آوردن واژه‌ای است با حداقل دو معنی که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد. مقصود شاعر گاه معنی دور و گاه هر دو معنی است. در ایهام، واژه یا عبارت به گونه‌ای است که ذهن بر سر دوراهی قرار می‌گیرد و نمی‌تواند در یک لحظه یکی از دو معنی را انتخاب کند.


این انتخاب، کاری آسان نیست و این حالت روانی عموماً باعث التذاذ ادبی می‌شود. زمانی خواننده می‌تواند آرایه ایهام را دریابد که از معانی مختلف واژه‌ها و عبارات آگاه باشد.

از انواع ایهام، ایهام تناسب است که در آن آوردن واژه‌ای است با حداقل دو معنی که یک معنی آن پذیرفتنی و معنی دیگر نیز با برخی از بخش‌های سخن هماهنگی و همگونی دارد.

ایهام تناسب عموماً با درگیر ساختن ذهن خواننده بر سر انتخاب یک معنی، لذت ادبی ایجاد می‌کند. تفاوت ایهام ساده با ایهام تناسب آن است که در ایهام، گاه هر دو معنی پذیرفتنی است اما در ایهام تناسب، تنها یک معنی به کار می‌آید و معنی دوم با واژه یا واژه‌های دیگر یک مراعات نظیر می‌سازد. بیشترین ایهام تناسب در ادبیات فارسی در اشعار حافظ و سعدی است؛ مانند:
چنان سایه گسترد بر عالمی         که زالی نیندیشد از رستمی

در بیت بالا منظور سعدی از «زال» نه پدر رستم بلکه «پیرزن سفیدموی» است اما با «رستم» ایهام تناسب ساخته‌است.

در بیت زیر ماه استعاره از معشوق است و با همین معنی است که بیت را معنی می­کنیم. اما اگر معنی دیگر ماه یعنی سی روز را در نظر بگیریم با هفته و سال، مراعات­النظیر می­سازد.
 
ماهم این هفته برون رفت و به چشمم سالی است
                             حال هجران تو چه دانی که چه مشکل حالی است
                                                                                       حافظ
یا در این شعر سعدی:
        یکی را حکایت کنند از ملوک
                                         که بیماری رشته کردش چو دوک
                                                                           
در بیت بالا رشته به معنای نخ، با دوک نخ­ریسی ارتباط دارد اما در اینجا مراد از رشته، نخ نیست بلکه نام بیماری(پیوک) است که با این معنی ارتباطی ندارد. اما ذهن در ابتدا به گمان می­افتد که تناسب و ارتباطی است.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 18:28 |

تضمین

تضمین از آرایه‌های ادبی و به معنی آوردن آیه، حدیث، یا سخن مشهور در بین سخن است. هم‌چنین، اگر شاعر، تمامی مصراع یا بیتی را از شاعری دیگر در سخن خود بیاورد، تضمین خوانده می‌شود. اگر شاعر یا نویسنده‌ای مثلی را که پیش از وی رواج داشته، در میان نوشته یا سروده خود بیاورد نیز تضمین خوانده می‌شود.


صنعت تضمین با ایجاد تنوع، به آرایش سخن کمک می‌کند. همچنین، تضمین پدیدآورنده ایجاز در سخن است و آگاهی شاعر را از قلمروهای گوناگون کلام نشان می‌دهد. در زمانی که شاعر، سخن یا شعر معروفی را تضمین کند، معمولاً نام سراینده یا گوینده نوشته نمی‌شود. اما اگر شعر یا سخن مشهور نباشد، عموماً نام سراینده یا نویسنده سخن نیز ذکر می‌گردد. تضمین هنری یا تضمین طبیعی در نهایت ایجاز انجام می‌پذیرد.
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری‌سرشت         شیوهٔ جنات تجری تحتها الأنهار داشت

در بیت بالا، حافظ بخشی از آیهٔ هشتم سورهٔ بینه را در کلام خویش عیناً به کار برده‌است، که در این‌جا تضمین هنری به شمار می‌آید.

تضمین هاتف از غزل عراقی:
مه من نقاب بگشا، ز جمال کبریایی         که بتان فروگذارند، اساس خودنمایی
شده انتظارم از حد، چه شود ز در درآیی؟         «ز دو دیده خون فشانم، ز غمت شب جدایی

چه کنم؟ جز این نباشد، گل باغ آشنایی»
چو بنای کار عاشق، همه سوز و ساز دیدم         ره حسن وعشق یکسر، به نیاز و ناز دیدم
زجهانیان گروهی، به رَه ٍ مجاز دیدم         « به قمارخانه رفتم، همه پاک‌باز دیدم

چو به صومعه رسیدم، همه زاهد ریایی»
ز حدوث پاک گشتم، به قدَم رَهَم ندادند         ز وجود هم گذشتم، به عدم رهم ندادند
به کنشت سجده بردم، به صنم رهم ندادند         « به طواف کعبه رفتم، به حرم رهم ندادند

که تو در برون چه کردی؟ که درون خانه آیی»

فرق تضمین و اقتباس در این است که در تضمین، مصراع و یا بیتی از شاعری را در شعر خویش جای می­دهند به صورتی که واضح و آشکار که بوی سرقت از آن نیاید؛ ولی در صنعت اقتباس، شاعر و نویسنده در ضمن کلام و شعر خویش حدیث، آیه، مثل و یا گفته­ی مشهوری را بیاورد و به گونه­ای نشان دهد که مأخذ گفتارش کجاست.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 18:11 |

تلمیـح

تلمیح در لغت به معنای «به گوشۀ چشم نگریستن» است و در اصطلاح، اشاره به آیه، حدیث، مَثَل، داستان یا شعری مشهور با حداقل كلمات است تا با تداعی شدن آنها مقصود گوینده واضح‌تر شود. به تلمیح «ارسال ملیح» نیز گفته‌اند؛ مانند بیت:

 
جهان پیر است و بی‌بنیاد از این فرهادكش فریاد
كه كرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم
 
كه به داستان شیرین و فرهاد اشاره دارد.
  در تلمیح دو صنعت تشبیه و تناسب (مراعات النظیر) وجود دارد؛ بین مطلب گوینده و آن‌چه به آن اشاره می‌كند، وجه شبه و بین اجزای داستان تناسب وجود دارد؛ مانند این بیت حافظ:
 
سوخـتم در چاه صــبر از بهر آن شــمع چـگل
شـاه تركان فارغ است از حال ما كو رستمی
 
  كه بین عاشق شدن و رنج‌های گوینده و رنج بیژن در عشق منیژه شباهت و بین چاه و چگل و شاه تركان و رستم تناسب وجود دارد.
  تلمیح با صنایع اقتباس و تضمین و ارسال المثل، وجوه اشتراك و افتراقی دارد. عمده‌ترین تفاوت آنها این است كه در این صنایع آیه، حدیث، مثل یا شعر یا بخشی از آنها به طور كامل نقل می‌‌شود، ولی در تلمیح تنها به آنها اشاره می‌گردد. وجه اشتراك تلمیح با اقتباس و تضمین و ارسال‌المثل‌ این است كه در همۀ آنها، گوینده برای تأكید بر معنی یا تكمیل آن، به چیزی خارج از متن اشاره می‌كند.
  هدف تلمیح، بالا بردن یا ایجاد زبان شعری، اغراق در اثبات صفتی برای ممدوح یا معشوق، ایجاز، تمثیل، ایجاد زبان رمزی یا مقاصد دیگر است.
 
اقسام تلمیح
1- اسلامی
2- ملی و حماسی
  در دوره‌ها و سبك‌های گوناگون شعر فارسی، تلمیحات اسلامی با بسامد متفاوتی آمده‌اند. در شعر شاعرانی چون سنایی و عطار و مولانا، بیشترین و نیكوترین تلمیحات اسلامی را می‌توان یافت. در سبك هندی، كاربرد تلمیحات اسلامی هم‌ چنان رونق داشت. در دورۀ بازگشت ادبی كاربرد آن كم شد. در شعر نو تلمیحات اسلامی كمتر دیده می‌شود.
  بیشتر تلمیحات اسلامی در ادب فارسی، به احوال و اقوال پیامبر اكرم به خصوص معراج آن حضرت، احوال و اقوال حضرت علی (علیه السلام) و خلفا، رویدادهای مهمی چون واقعۀ كربلا، داستان‌های قرآنی دربارۀ سرگذشت پیامبران  اشاره می­کند. تلمیحات ملی و حماسی در آثار شاعران عهد سامانی و حتی اوایل دورۀ غزنوی، یعنی قبل از قرن پنجم، نسبتاً فراوان است، در آثار شاعران قرن چهارم و نیمۀ اول قرن پنجم توجه به اساطیر ایرانی بیشتر شد، ولی در نیمۀ دون قرن پنجم تلمیح به اساطیر ایرانی و اعلام حماسی كم شد.
  در سبك عراقی، شاعران به ندرت به اساطیر ایرانی اشاره می‌كردند. در سبك هندی كاربرد تلمیحات ملی و حماسی رونقی نداشت. در دورۀ بازگشت، به سبب پیروی از اسلوب شاعران كهن سبك خراسانی، دوباره تلمیح به داستان‌های ایرانی رواج یافت. در شعر نو تلمیح به اعلام حماسی و داستان‌های ملی كم شد،ولی تلمیحات جدیدی به داستان‌ها، وقایع و شخصیت‌های ایران باستان در شعر نو وارد شد.
  تلمیحات ملی و حماسی بیشتر به داستان‌های شاهنامه؛ نظیر بیژن و منیژه، رستم و آرش کمان­گیر اشاره دارد. تلمیحات اسلامی بیشتر در غزل و مثنوی كاربرد دارند.
  تلمیحات ملی و حماسی بیشتر در قصیده، به ویژه در بخش پایانی آن به كار می‌رود و شاعر از این طریق ممدوحش را بر شخصیت‌هایی كه به آن اشاره كرده است، ترجیح می‌دهد.
  شاعران در استفاده از تلمیح در یك سطح نیستند؛ كاربرد آن به عوامل متعددی از جمله اطلاعات میان علمی و فرهنگی شاعر بستگی دارد. لازمۀ دریافت تلمیح نیز اشتراك فرهنگی و اشتراك اطلاعات گوینده و شنونده است.
  تلمیح گاه آشكار است، مانند:
 
                  یوسف گم گشته بازآید به كنعان غم مخور
 
 و گاه مبهم، مانند:
 
                   این مــگر آن حــكم باشــگونۀ مصر است
 
كه شنونده با تأمل بسیار در می‌یابد كه شاعر به داستان یوسف و زلیخا و زندانی شدن غیر عادلانۀ یوسف اشاره كرده است.
 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 17:51 |


متناقض نما

متناقض‌نما آوردن دو واژه یا دو معنی که به ظاهر متناقض و متضاد به نظر می‌رسند، در کلام، به گونه‌ای که آفریننده زیبایی باشد، از آرایه‌های ادبی قرار می‌گیرد. تناقض معادل پارادوکس است که در فارسی به بیان نقیضی یا متناقض‌نما یا ناسازنما نیز آمده است.


زیبایی تناقض در این است که ترکیب سخن به گونه‌ای باشد که تناقض منطقی آن از قدرت اقناع ذهنی و زیبایی آن نکاهد. نقطه اوج تناقض را در اشعار سبک هندی، به ویژه اشعار بیدل دهلوی و صائب تبریزی دانسته‌اند. ترکیب‌هایی چون «لباس عریانی»، «فریاد خاموشی» و یا «شرم سرافرازی» در اشعار بیدل بسیار دیده می‌شود. و این نمونه‌ای از بیدل:

فلک در خاک می‌غلطید از شرم سرافرازی         اگر می‌دید معراج ز پا افتادن ما را


+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 17:44 |

تضاد

تضاد از آرایه‌های ادبی است و به معنی آوردن دو کلمه با معنی متضاد است در سخن برای روشنگری، زیبایی ولطافت آن. تضاد قدرت تداعی دارد و از این رو سبب تلاش ذهنی می‌شود. تضاد در شعر و نثر به کار می‌رود؛ و خاص ادبیات فارسی نیز نیست. با این حال نمونه‌هایی از تضاد در اشعار فارسی، به ویژه شعر صائب تبریزی و سعدی وجود دارد. بیت زیر از سعدی نمونه‌ای از تضاد در ادب فارسی است:

بگويم تا بداند دشمن و دوست         كه من مستي و مستوري ندانم

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 17:40 |

مجاز

مجاز شيوه اي است ديگر بـراي بيان انديشه ي شاعــرانه كه در آن سخنور ، براي در دام افكندن

 مخاطب به كار مي برد .مجاز مانند استعاره به كـار بردن واژه است در غير معني حقيقي؛يعني شاعر و نويسنده معناي قاموسي واژه را در نظر نمي گيرد بلكه با معناي هنری آن سرو كار دارد.
        در مجاز گوينده از معني اصلي كه در آغاز بدان وضع شده تجاوز كرده و آن را چه به خاطر تشبيه و چه  براساس پيوند و ملابستي كه ميان معني نخستين و معني دوم داشته است, به كار گرفته است.
       بايد دانست كه استعاره اگـر چه از نوع مجاز است و قاعدتاً ‌بايد استعاره و مجاز مرسل هر دو در يك مقصد تحت عنوان مجاز مورد بحث قرارگيرد لكن علماي اين فن استعاره را نظر به اهميت و كثرت اقسام و مزيد فوايد آن از ساير انواع مجاز جدا ساخته و بابي عليحده بدان اختصاص داده اند .
       ناگفته پيداست كه بايد بين دو معناي يك واژه پيوندي نهفته باشد وگرنه مجاز ارزش زيباشناختي نخواهد داشت اين گونه پيوستگي در ميانه ي دو معناي واژه را "علاقه" مي ناميم.
      از سوي ديگر ذهن نمي تواند از معناي واقعي واژه كه معناي قاموسي و شناخته ي آن است به معناي هنري آن پي برد مگر آن كه نشانه اي در سخن باشد. اين نشانه را كه در مجاز از آن گزيري نيست, قرينه ي صارفه (نشانه ي واگردان) مي ناميم .
         ـ   نشانه ي واگردان (قرينه ي صارفه ) دوگونه است:
 1.قرينه ي لفظيّه(نشانه ي بروني يا واژگاني ) : واژه يا واژگاني كه آشكارا در سخن آورده مي شود.
 2.قرينه ي معنويّه (نشانه ي دروني  يا معنايي ) : واژه يا واژگاني به صورت آشكارا در سخن آورده نمي شود بلكه از مفهوم سخن در مي يابيم كه واژه در معنايي جز معناي اصلي به كار برده شده است .
 برآشفت ايران و برخاست گرد              همي هر كسي كرد سازِ نبرد
   "ايران" در اين بيت ،‌در معناي ايرانيان به كار برده شده است .پيوند و علاقه بين معناي واقعي ايران كه نام سرزمين است با معناي هنري آن ، ايرانيان آن است كه ايرانيان در ايران زندگي مي كنند. " برآشفتن " نيزقرينه اي است كه ذهن را از ايران دور مي كند ،زيرا آن كه مي تواند بر آشوبد ، ايراني است نه ايران و قرينه ،  در اين بيت قرينه ي لفظي است؛ يعني «برآشفت»واژه اي است كه كه آشكارا در سخن آورده شده است.
يا در بيت ديگر فردوسي:
چو آن چامه بشنيد بهرام گور            بخورد آن گران سنگ جام بلور
      در اين بيت به مجاز از "جام بلور" ، باده اي كه در آن ريخته بودند ، خواسته شده است علاقه در ميان معناي
 واقعي و هنري جام ،جاي داشتن باده در جام است و قـرينه نيز آشكارا در سخن آورده شده است كه قرينه ي لفظي است؛ يعني «خوردن» . زيرا آن چه را كه مي توان خورد باده است نه جام.
      اگر در سخن با دانشجوي رشته ي پزشكي ، او را پزشك بخوانيم ، مجازي در سخن گرفته ايم و او را پزشك خوانده ايم ، از آن روي كه روزگاري پزشك خواهد شد .قرينه در چنين مجازي «دروني» است و از حال آن دانشجو بر مي آيد.
      همان طور كــه گفته شد معناي هنري در واژه بـا معناي واقعي آن مــي بايد پيوستگي داشته باشد. اين  پيوستگي را پيوند (علاقه) مي ناميم .در اين مقاله سعي شده است تـا مجاز به علاقه كلّيه, سببيّه وآليّه مورد بررسي قرارگيرد.
     ـ   علاقه ي كل: استعمال لفظ موضوع براي كل در جزء. (به قولي) آن است كه كل در سخن بياورند و از آن جزء را بخواهند.
 نرگس نگر به گونه مگر عاشقي بود           از عاشقان آن صنم خُلَخّي نژاد
 گوئي مگر كسي به نشان زآب زعفران       انگشت زرد كرده به کافورنهاد
 كه مراد از «انگشت» در اينجا «سرانگشت» است.
 آب صافي شده است خون دلم         خون تيره شده است آب سرم (مسعود سعد سلمان)
كه مراد از «آب سر» ، «آب چشم» است.
       ـ    علاقه ي سببّيه يا علّت و معلولي:
 يعني به كار بردن كننده وكنش به جاي يكديگر
 الف) ذكر علّت و اراده معلول
 خسروي كارگدايي كي بود            اين به بازوي چو مايي كي بود (منطق الطير)
كه "بازو" را در معني "قدرت" به كار برده است.
ب) ذكر معلول و اراده ي علّت (مسبّب)
آب را ببند ؛ يعني شير آب را ببند.
سرد و گرم زمانه ناخورده           نرسي بر در سراپرده
 كه مقصود از سرد و گرم زمانه تغيير و تحوّل زمانه است كه سبب پديد آمدن «سرد و گرم» است .
 علاقه ي آليّه : ذكر عضوي از بدن و اراده كُنش آن يا از ياد كردن وسيله و ابزار حاصل و نتيجه ي كار آن را
 اراده كردن.
 «چشم تيزي» دارد ؛ يعني «نگاه دقيقي» دارد.
 شايد پس كار خويشتن بنشستن            ليكن نتوان دهان مردم بستن(سعدي)
 «دهان» در معني «زبان» به كار رفته است.
 شواهد مثال از علاقه های سببيّه ، آليّه و کليّه :
 الف. سببيّه ـ ذکر سبب ( علّت ) ، اراده ی مسبّب ( معلول ) :
 خسروی کار گدايی کی بود                        اين به بازوی چو مايی کی بود          ( منطق الطّير )
 که« بازو» را درمعنی « قدرت » به کار برده است.
 ای ز خود گشته سير جوع اين است                وی دو تا از ندم رکوع اين است          ( سنايی )
 سيری  سبب بيزاری
 سر انجام از آن کار سير آيد او                          اگر چه ز بد سير دير آيد او
 نخست آفرین کرد بر کردگار                 نمود آن گهی گردش روزگار 
 گردش روزگار سبب دگرگونی ها و رویدادهای زمانه
 ب : علاقه ی کلیّه  
آب صافی شده است خون دلم           خون تیره شده است آب سرم   ( مسعود سعد )
آب سر منظور آب چشم است
نرگس نگر به گونه مگر عاشقی بود        از عاشقان آن صنم خلخی نژاد 
گویی مگر کسی به نشان زآب زعفران        انگشت زرد کرده به کافور برنهاد ( کسایی مروزی )
انگشت منظور سرانگشت
جمله یاران تو سنگند و تويی مرجان چرا         آسمان با جملگان جسم است و با تو جان چرا ؟
مراد از آسمان خورشید است
هزار نکته ی باریک تر زمو اینجاست            نه هرکه سر بتراشد قلندری داند
  سر : موی سر و ابرو و ...
همی زاد این دختر بر سفید          پسر همچو فرتوت پنبه سران
سر مجاز از موی سر
پ : علاقه ی آلیّه
آنی تو که حال دل نالان دانی              احوال دل شکسته بالان دانی
گر دم زنم از سینه ی سوزان شنوی         ور دم نزنم زبان لالان دانی  ( ابوسعید ابوالخیر )
زبان وسیله ی سخن گفتن است
شاید پس کار خویشتن بنشستن               لیکن نتوان دهان مردم بستن  ( سعدی )
 دهان وسیله ی سخن گفتن است
تلخ از شیرین لبان خوش می شود           خار از گلزار دلکش می شود ( مولوی )
شیرین لبان : شیرین گفتار
رسد دست تو از مشرق به مغرب             زاقصای مداین تا به مدین  ( منوچهری )
 دست : چیرگی یا بخشش
بلبل به زبان پهلوی بر گل زرد                   فریاد برآورد که « می باید خورد » ( خیام )
زبان : سخن 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 17:33 |

کنایه

گفتن سخن یا حرفی که بر غیر از موضوع اصلی خود دلالت کند همانند:


ناخن خشک: خسیس

علف زیر پای کسی سبز شدن: انتظار بسیار

قند توی دل آب شدن : خوشحالی بسیار

دست فلانی چسبناک است : فلانی دزد است

از مکافات عمل غافل مشو

                                              گندم از گندم بروید جو ز جو

 بیت 2 : نتیجه ی هر کاری به آن کار بستگی دارد.

و ...



+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 16:13 |

استعاره

بسیاری بر اساس گفته ارسطو استعاره را همان تشبیه می‌دانستند که ادات آن حذف شده باشد و این تعریف را ادیبان غربی هم مورد استفاده قرار داده‌اند و نویسندگان دوره اسلامی با تقسیم تشبیه به تشبیه تام و محذوف، استعاره را همان تشبیه محذوف دانسته‌اند که فقط مشبه‌به در آن ذکر می‌شود. بعضی دیگر از عالمان علوم بلاغت بر این اساس که دلالت استعاره عقلی است، آن را از انواع مجاز به حساب آورده‌اند.


قدیمی‌ترین تعریف استعاره به مفهوم رایج را جاحظ بیان کرده‌است، که در کتاب «البیان و التبیین» آورده‌است که:

استعاره نامیدن چیزی است به نامی جز نام اصلی‌اش، هنگامی که جای آن چیز را گرفته باشد.


ارکان استعاره
1ـ مستعارمنه(مشبه به): معنای اولیه و ظاهری.
2ـ مستعارله(مشبه): معنای باطنی و مورد نظر شاعر.
3ـ جامع(وجه شبه): ارتباط میان واژه اولیه و واژه مورد نظر.
4ـ مستعار: لفظی که در آن استعاره شده است.
مثلاً در این بیت:
                                     ای که بر مه کشی از عنبر سارا     
                                                   چوگان مضطرب حال مگردان! من سرگردان را
 
  در این بیت، مه "مستعارمنه" است. روی یار که به ماه تشبیه شده "مستعارله" است. "جامع" زیبایی و درخشندگی است؛ که باعث تشبیه روی دلدار به ماه شده است و لفظ "مه" مستعار است.
 
انواع استعاره از لحاظ وجود مشبه­به
1.    استعاره مصرحه:
  استعاره مصرّحه(تحقیقیه): اگر از کل تشبیه فقط "مشبه­به" بماند استعاره را مصرحه یا آشکار می­گویند؛ که خود بر چندین قسم است: (استعاره مصرحه مجرده، استعاره مصرحه مطلقه، استعاره مصرحه مرشحه، استعاره اصلیه و تبعیه، استعاره نزدیک و استعاره دور، وفاقیه و عنادیّه  از انواع دیگر استعار ه مصرحه میباشد).
      ا. استعاره مصرحه مجرده: مشبه­به + صفات یا اجزاء مشبه(یعنی در کلام مشبه­به با ملائمات مشبه همراه است).
     ب. استعاره مصرحه مطلقه: مشبه­به+ صفات یا اجزاء مشبه و مشبه­به(یعنی مشبه­به را ذکر کنیم و با ان هم از ملائمات مشبه­به و هم از ملائمات مشبه چیزی بیاوریم).
    ج. استعاره مصرحه مرشحه: مشبه­به + صفات یا اجزاء همان مشبه­به(یعنی مشبه­به را همراه با یکی از ملائمات خود ان مشبه­به ذکر
                                             از لعل تو گریابم انگشتری زنهار
           صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد (حافظ)
  لعل، استعاره آشکار از لب سرخ یار است، زیرا حافظ به قرینه از آن زنهار خواسته.
د‌.     استعاره اصلیه و تبعیه:
  اصلیه: هر گاه اسم یا گروه اسمی، استعاره واقع شوند، استعاره را اصلیه میگویند:
                                             ای گل خوش نسیم من بلبل خویش را مسوز 
                                                               کز سر صدق می­کند شب همه شب دعای تو
 
"گل خوش نسیم" استعاره از معشوق و بلبل استعاره از عاشق است.
 
  استعاره تبعیه: اگر صفت و فعل استعاره شوند، استعاره را تبعیه گویند.
                                                 تا بماند جانت خندان تا ابد
     همچو جان پاک احمد بااحد (مولوی)     
  در این بیت "خندان" که صفت است، استعاره از شادابی و با طراوت بودن است.
 
ه‌.     استعاره آشنا و شگفت
  استعاره نزدیک و آشنا: در این استعاره به راحتی می توان به جامع(وجه شبه) پی­برد.
                                          آه از آن نرگس جادو که چه بازی انگیخت 
                                                           آه از آن مست که بر مردم هشیار چه کرد
دراین بیت، نرگس استعاره­ای آشکار از چشم است.
 
  استعاره دور و شگفت: استعاره­ای است که جامع دیریاب باشد:
                                        دل به می دربند تا مردانه وار                
                                                        گردن سالوس و تقوا بشکنیم (حافظ) 
  شاعر در عالم خیال سالوس و تقوا را به صورت انسان یا حیوان مجسم کرده است.
 
و‌.     استعاره وفاقیه و عنادیه
  استعاره وفاقیه: استعاره­ای که گرد آوردن و جمع بین مشبه و مشبه­به در آن ممکن باشد:
                     "مرده را اگر بیاموزی و راه بنمایی زنده خواهد شد".
  استعاره عنادیه: عکس وفاقیه است، یعنی آوردن مشبه و مشبه­به بصورت یکجا ممکن نباشد:
                                         تا شدم حلقه به گوش در میخانه عشق
                                                          هر دم آید غمی از نو به مبارکبادم
در این بیت، استعاره عنادیه روی داده است؛ زیرا تبریک به مناسبت آمدن غم، که هر دو در یکجا نمی­گنجد.
 
2.    استعاره مکنیّه(تخییلیّه) 
  هر گاه از ارکان تشبیه، فقط مشبه با یکی از لوازم مشبه­به بیاید؛ استعاره مکنیّه است. که اگر "مشبه­به" حذف شده، جاندار یا انسان باشد، استعاره مکنیه، "تشخیص" یا "شخصیت بخشی" است و اگر "مشبه­به" حذف شده، جاندار نباشد استعاره، فقط مکنیّه است:
                            تو را از کنگره عرش می­زنند صفیر       
                                                ندانمت که در این دامگه چه افتاده است(حافظ)
  مشبه­به "قصر" است که غیر جاندار و از لوازم کنگره عرش می­باشد.
-استعاره مکنیه (تشخیص):
                              به چشم عقل در این راهگذار پر آشوب  
                                             نگر که کار جهان بی­ثبات و بی­محل است(حافظ)
  مشبه­به "انسان" است و جاندار؛ و چشم از لوازم و ملائمان انسان می­باشد.

 استعاره دارای اقسامی است:
1- استعارۀ مفرد: مستعارِ آن یك كلمه است، اعمّ  از كلمۀ مفرد یا كلمۀ مركّب،  در مثال بالا، «نرگس» كلمۀ مفرد و  «گل زرد»،  كلمۀ مركّب است.
 2 - استعارۀ مركّب: مستعار آن یك جمله می باشد، مانند «هزاران نرگس از چرخِ جهان‌ گرد فرو شد» به جای «شب به پایان رسید» و «برآمد یك گلِ زرد» به جای «خورشید طلوع».
 3- استعارۀ مَكنیّه: مستعارٌله (مشبّه) را همراه با یكی از لوازم یا ملایماتِ مستعارٌمنه (مشبّه‌به) ذكر، و مستعارٌمنه را اراده می­كنند. مانند:
                        ارغوان جـامِ عقـیقی به سمن خواهـد داد
                        چشمِ نرگس به شقایق نگران خواهد شد
                                                                                    (حافظ)
كه در آن مستعارٌله (نرگس)، با كلمۀ «چشم» كه از لوازم مستعارٌمنه (انسان) است، همراه شده است.
4 ـ استعارۀ مُصَرَّحه: مستعارٌمنه (مشبّه‌به) را ذكر و از آن مستعارٌله‌ (مشبَّه) را اراده می­كنند، مانند «نرگس» و «گل زرد» در بیت فوق.
 5ـ استعارۀ مركّب: صورتی را كه منتزع از امور متعدّد باشد ذكر و صورتی دیگر را اراده می­كنند، كه آن نیز منتزع از امور متعدّد است. مانند:
                        به هر كه عرضـه دهـم دردِ خـویـش می‌نگرم
                        كــه غــرقـه‌ام مـن و  او  بــر كـنار مـی‌گـذرد
                                                                          (عرفی شیرازی)
كه در این بیت «غرقه‌ بودن صاحب شكوه و بر ساحل گذشتن كسی كه نزد او شكوه برده» (مستعارٌمنه) تصویر مركّبی است كه از آن «دردمند‌ بودن صاحب شكوه و آسودگی و بی‌خبری كسی كه نزد او شكوه برده» (مستعارٌله) اراده شده است.
   6ـ استعارۀ تحقیقیّه: آن است که مستعارٌله محذوف، امری حسّی یا عقلی ­باشد؛ حسّی، مانند «شیر» در معنی «انسانِ شجاع» و عقلی، مانند «صراطِ مستقیم» در معنی «دینِ مبین».
    7ـ استعارۀ تخییلیّه: آن است که مستعارٌله محذوف، امری وهمی باشد، مانند «چنگالِ مرگ» كه نخست قوّۀ وهم، صورتی وهمی شبیه به صورت چنگال واقعی برای مرگ اختراع می‌كند و سپس «چنگال» را در غیر معنی اصلی به كار می‌برد.
  8 ـ استعارۀ محتمله: آن است كه از یك نظر تحقیقیّه و از نظر دیگر تخییلیّه به شمار آید، یعنی مستعارٌله محذوف محتملِ هر دو وجه (وجه حسّی و عقلی، وجه وهمی)‌ باشد.
  9ـ استعارۀ اصلی: مستعارٌمنه آن اسم جنس (اسم ذات یا اسم معنی) باشد، مانند «نرگس» كه استعاره از «چشم» است.
 10ـ استعارۀ تَبَعی: مستعارٌمنه در آن فعل، شبه فعل، اسماء مشتق  یا حرف باشد. مانند:
                             ابر آمـد و باز بر سرِ سبـزه گریسـت
                              بی‌ بــادۀ گلـرنگ نمی‌بـایـد زیسـت
                                                                                 (خیام)
 در این «گریستن» از «باریدن» استعاره است.
  11ـ استعارۀ تحقیقی: جامع آن داخل در مفهوم طرفین استعاره است، یعنی در مستعارٌله و مستعارٌمنه جامع ذاتی وجود دارد. مانند «پریدن» و «چكیدن» در این بیت:
                              خواسـت پـریـدن چـمـن از چابـكـی
                              خواسـت چكـیدن سـمن از نازكــی
                                                                    (نظامی گنجوی)
«پریدن» استعاره از «هیجان» و جامعِ آن «تندی حركت» است كه در مستعارٌله و مستعارمنه ذاتی است. همچنین «چكیدن» استعاره از «انفصال و گسیختن» و جامعِ آن «تفرّق اجزا از یكدیگر» است، كه در مستعارٌمنه و مستعارٌله ذاتی است.
  12ـ استعارۀ تخییلی: جامع آن داخل در مفهوم طرفین نیست ؛ یعنی در مستعارٌله و مستعارٌمنه جامع ذاتی وجود ندارد، مانند استعارۀ «سرو» به جای «قامت» كه جامع آن دو «بلندی و موزونی» است كه در هر دو غیر ذاتی (عارضی) است.
  13ـ استعارۀ عامّیـّۀ قریبه: جامع آن مأنوس و معمولی است، به گونه‌ای كه ذهن به آسانی آن را درمی­یابد، مانند جامع «شجاعت» در استعارۀ «شیر» به جای «انسان شجاعِ».
  14ـ استعارۀ خاصّـۀ غریبه: جامعِ آن نامأنوس و غیرمعمول است، به گونه‌ای كه ذهن به دشواری آن را درمی­یابد، مانند:
                          در نـعره خُـناق آرد و در جـلوه تَشَـنُّج
                          گـر بأسِ تو یاری ندهد كوس و عَلَم را
                                                                              (انوری)
در این بیت «خناق» استعاره از «صدای كوس» و جامعِ آن «بَم بودن صدا» و نیز «تَشَنّج» استعاره از «تكان خوردن عَلَم» و جامع آن «لرزیدن» است.
  15ـ استعارۀ وفاقیه: استعاره­ای است که طرفین آن در یك موضوع جمع شود، مانند استعارۀ «حیات» از «هدایت» كه هر دو در یك موضوع (فردِ حی هدایت شده) جمع می‌شود.
  16ـ استعاره عنادیه: استعاره­ای است که طرفین آن در یك موضوع جمع نمی‌شود، مانند استعارۀ «موت» از «ضلالت»، كه گمراهی در مورد مُرده مصداق ندارد و این دو در یك فرد جمع نمی‌شود.
  17ـ استعارۀ مجرّده: آن است كه مستعارٌمنه با ملایمات مستعارٌله همراه باشد، مانند:
                         نـرگـسِ مـست نـوازش كـنِ مـردم دارش
                         خونِ عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد
                                                                                   (حافظ)
در این بیت «نرگس» مستعارٌ منه و «مستی»، «نوازش كردن» و «مردم‌داری» از ملایمات مستعارٌله (چشم) است.
  18ـ استعارۀ مرشّحه: آن است كه مستعارٌمنه با ملایمات خود همراه شود، مانند:
                           از لـعـل تـو گـر یـابـم انـگشـتری زنـهـار
                           صـد مُلكِ سلیـمانم در زیـر نگـین باشد
                                                                                  (حافظ)
در این بیت «لعل» مستعارٌمنه و «انگشتری» و «نگین» از ملایمات آن است.
  19ـ استعارۀ مطلقه: آن است كه مستعارٌمنه قرینِ ملایمات نباشد و خود به تنهایی ذكر شود، مانند:
                      شكوفه بر سرِ شاخ است چون رخسارۀ جانان
                      بـنفشـه بر لـبِ جــوی است چون جرّارۀ دلـــبر
                                                                         (عبدالواسع جبلی)
در این بیت «جرّاره» استعاره از «زلف» است و با ملایمات همراه نیست.
 
 

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 16:2 |


تـشخیــص

هر گاه با نسبت دادن عمل، حالت یا صفتی انسانی به یک غیر انسان، به آن جلوه انسانی ببخشیم، آدم نمایی شکل می‌گیرد.


طعنه بر طوفان مزن، ایراد بر دریا مگیر بوسه بگرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد

دیوانگی و بوسه گرفتن به موج نسبت داده شده‌است و طبیعتاً بوسه گرفتن موج، بوسه دادن ساحل را به همراه دارد. پس در مصراع دوم به ساحل و موج حالت و رفتاری انسانی نسبت داده شده‌است.

نظرات و پیشنهادات و انتقادات خود را بیان کنید.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 15:58 |

تشبیــه

تشبیه، در علم بیان مانند کردن چیزی است به چیزی دیگر. تشبیه مانندگی مبتنی بر کذب است یا با اغراق همراه است؛ یعنی باید دو چیز را که به یک‌دیگر شبیه نیستند و یا لااقل شباهتی آشکارا ندارند، را به هم ماننده کنیم. در تشبیه، نویسنده یا شاعر  شباهتی را ادعا و برقرار یا آشکار می‌کند.بنابراین، جمله‌ای که تمام ارکان تشبیه را داشته باشد اما مبتنی بر صدق باشد- چون مخیل نیست، تشبیه نیز به حساب نمی‌آید. مثلاً در جملهٔ « سگ مانند شغال است» چون جمله مخیل نیست و در عالم واقع هم سگ و شغال  از یک گونه‌اند، تشبیهی روی نداده است.اما جملهٔ تشبیهی جمله‌ای است که به ظاهر درست نمی‌نماید، و باعث اعجاب می‌شود و کسی در دید منطقی به آن باور ندارد.

تشبیه را به چهار رکن مشبه، مشبه به، ادات تشبیه و وجه شبه تقسیم کرده اند که مشبه و مشبه به را که در اصطلاح طرفین تشبیه می نامند، دو رکن اصلی تشبیه به شمار می‌آورند.

مشبّه کلمه‌ای است که آن را به چیز دیگر مانند کرده‌اند؛ در حالی که چیزی که مشبّه به آن مانند شده را مشبّه‌به می‌گویند.

به اداتی که نشانگر تشبیه هستند، ادات تشبیه گفته می‌شوند. پرکاربردترین این ادات عبارت‌اند از: «مانند، مثل، همانند، به‌سان، چون، چو، به کردار، پنداری، گویی، به رنگ، به شکل، به اسلوب و...».

به امر ادعایی که ارتباط مشبّه و مشبّه‌به را نشان می‌دهد و نحوهٔ مانندگی آن‌ها را نشان می‌دهد، وجه شبه می‌گویند.


به تشبیهی که وجه شبه در آن ذکر نشده باشد، تشبیه مجمل و به تشبیهی که وجه‌شبه در آن ذکر شده است، تشبیه مفصل می‌گویند.

در تشبیه ممکن است ادات تشبیه ذکر نشود که در این صورت به آن، تشبیه مؤکّد یا تشبیه محذوف‌الأدات یا تشبیه بالکنایه می‌گویند. اگر ادات در تشبیه ذکر شود به آن تشبیه صریح یا تشبیه مرسل می‌گویند.

تشبیهی که در آن نه وجه شبه ذکر شود و نه ادات تشبیه چون هم مجمل است و هم مؤکّد، آن را تشبیه بلیغ می‌گویند. تشبیه بلیغ رساترین، زیباترین و مؤثرترین تشبیهات است. تشبیه بلیغ بر دو گونه است: ۱- تشبیه بلیغ اسنادی که در آن مشبّه‌به به مشبه اسناد داده می‌شود مانند علم نور است. ۲- اضافهٔ تشبیهی که در آن یکی از طرفین تشبیه به دیگری اضافه می‌شود مانند «درخت دوستی».

دو رکن اصلی تشبیه، مشبّه و مشبّه به است که هیچ گاه حذف نمی‌شود؛ زیرا غرض از تشبیه، وصف مخیل مشبّه به وسیلهٔ مشبّه‌به است. آن توصیف مخیّل که همان وجه شبه است- معمولاً از مشبّه‌به اخذ می‌شود، پس وجود مشبّه و مشبّه‌به هر دو لازم است.

صورت او همچون خورشید درخشان است.

سبز : مشبه ( حذف ناشدنی )

زرد : ادات تشبیه ( حذف شدنی )

نارنجی : مشبه به ( حذف ناشدنی )

آبی : وجه شبه ( حذف شدنی )

با حذف زرد ( ادات تشبیه ) :

صورت او خورشید درخشان است

با حذف آبی ( وجه شبه ) : یک ترکیب اضافی می شود.

صورت خورشیدی او

دقت کنید در ترکیب وصفی هیچگاه نمیتوان از تشبیه استفاده کرد.

نکته : همیشه مشبه به از مشبه قوی تر است ( برای مثال در جمله بالا خورشید از صورت او درخشان تر است )

 
انواع (گونه‌های) تشبیه:
     گوناگونی تشبیه غالباً بر اساس گوناگونی ارکان تشبیه است:
 
  گوناگونی بر اساس دو طرف تشبیه: ممکن است دو طرف تشبیه (مشبه و مشبه‌به) هر دو حسی باشند یا عقلی، یا یک طرف ‌ حسی باشد و طرف دیگر عقلی و یا به عکس؛ نیز ممکن است دو طرف تشبیه، مرکب یا مفرد باشد.
 
  گوناگونی بر اساس وجه شبه: حسی یا عقلی (غیر حسی) بودن وجه شبه، مفرد یا مرکب بودن آن، ذکر یا عدم ذکر وجه شبه در تشبیه.
 
  گوناگونی براساس ادات تشبیه: به لحاظ آمدن یا نیامدن ادات تشبیه در کلام.
 
  تشبیه وهمی: تشبیهی که مشبه‌به آن وجود خارجی نداشته باشد:
          یکی نیزه تیر برداشت گیو    
                             چو دندان غول  و چو چنگال دیو
                                                                (سنا)
  غول و دیو و دندان و چنگال آنها وجود خارجی ندارد.
 
  تشبیه خیالی: در صورتی که اجزا مشبه به هر کدام به تنهایی وجود خارجی داشته باشند اما صورت نهایی، برآمده از توهم و تخیل گوینده است:
         شبی تیره مانند دریای قیر       
                               نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر
                                                                (فردوسی)
  دریا به تنهایی و قیر به تنهایی در خارج وجود دارند اما، صورت نهایی یعنی دریای قیر وجود خارجی ندارد.
 
  تشبیه مفرد به مفرد: دو طرف تشبیه هر دو مفرد باشد:
         چون پیرهنت گرفته‌ام تنگ بر بر  
                                برنارم همچو دامن از پای تو سر
                                                       (مسعود سعد سلمان)
 
  تشبیه مرکب به مرکب: آن است که دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد:
          سر از البرز، برزد قرص خورشید
                                چو خون آلوده دزدی ز مکمن
                                                           (منوچهری)
 
  تشبیه مطلق یا صریح: آن است که چیزی را بدون هیچ قید و شرطی به چیزی دیگر تشبیه کنند:
          شبی خوش همچو روزت شادمانی
                                  بهاری همچو ایام جوانی
                                                                   (سنا)
 
  تشبیه مشروط یا مقیّد: آن است که چیزی را به چیزی مانند کنند با شرط و قید:
          به ماه ماندی اگر نیستیش زلف سیاه
                              نه زهره ماندی اگر نیستیش مشکین خال
                                                       (استغنایی نیشابوری)
 
  تشبیه تفصیل: آن است که پس از تشبیه، مشبه را بر مشبه به‌ برتری دهند یا آنکه به جای ادات تشبیه کلماتی به کار ببرند که نشان دهنده برتری مشبه باشد:
          خورشید زیر سایه زلف چو شام اوست
                                 طوبی غلام قد صنوبر خرام اوست
                                                           (سعدی)
 
  تشبیه جمع: یک چیز را به چند چیز تشبیه کنند:
           لب توست یا چشمه کوثر است
                                  عقیق است یا خود نی شکر است
                                                                        (سنایی)
 
  تشبیه تسویه: عکس تشبیه جمع؛ یعنی چند چیز را به یک چیز تشبیه کنند؛ و بهترین تشبیه تسویه را آن دانسته‌اند که گوینده چیزی از خود و چیزی از محبوب را به یک چیز تشبیه کنند:
           مانا عقیق نارد کس از یمن
                                 همرنگ این سرشک من و دو لبان تو
                                                (منصور منطقی رازی)
 
  تشبیه اضمار: گوینده تشبیه را به گونه‌ای بیان کند که ظاهر سخن به تشبیه شباهتی نداشته باشد:
          به روز واقعه تابوت ما ز سرو کنند  
                                   که مرده‌ایم ز داغ بلند بالایی
                                                                 (حافظ)
 
  تشبیه ملفوف: چند مشبه و مشبه به بیاورند؛ بدین ترتیب که اول همه مشبه‌ها و بعد از آن همه مشبه‌ها را ذکر کنند:
          از عارض و روی و زلف داری  
                                 طاووس و بهشت و مار با هم
                                                             (خاقانی)
 
  تشبیه مفروق: مقابل تشبیه ملفوف است یعنی چند مشبه و چند مشبه‌به باشد و هر مشبه‌به پس از مشبه خود بیاید:
          مهر او آب و کین او آتش  
                               خشم او درد و عفو او درمان
                                                      (مسعود سعد سلمان)
 
  تشبیه مجمل: آن است که وجه شبه در تشبیه نیاید:
          بیار آن می‌ که پنداری روان یاقوت نابستی
                              و یا چون بر کشیده تیغ، پیش آفتابستی
                                                         (رودکی یا امیر معزی)
  تشبیه مفصل: وجه شبه در تشبیه بیاید:
         که را رسد که کند عیب دامن پاکت 
                           که همچو قطره که بر برگ گلی چکد پاکی
                                                                                 (حافظ)
  بسیاری معتقدند: دو چیز که به یکدیگر تشبیه می‌شوند، هر چه از نظر وجه تشابه از یکدیگر دورتر باشند، تشبیه زیباتر است و برخی بر این باورند که صفات مشترک بین این دو هر چه بیشتر باشد، تشبیه زیباتر است و به عقیده برخی دیگر شرط خوبی تشبیه، وجود خارجی یا قابل عکس کردن آن یا دوری و نزدیکی دو سوی تشبیه به هم از نظر وجه تشابه نیست بلکه ملاک زیبایی و خوبی تشبیه «پسند و ناپسندی ذوق سلیم» است.
 

می توانید نظرات و سوالات خود را در این رابطه مطرح کنید.

+ نوشته شده توسط حسین یوسفی در دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389 و ساعت 15:52 |